Fundacja Doktora Woronowicza Zależni Niezależni zorganizowała konferencję online podczas, której dokonano podsumowania badania dotyczące diagnozy zaburzeń używania alkoholu, w populacji polskich pacjentów placówek leczenia uzależnień.
Kilka słów o tym badaniu https://www.youtube.com/watch?v=8viuBOuKqi4
Opis i wyniki badań przekazane zostały do publikacji w czasopiśmie „Terapia osób uzależnionych i ich bliskich” i mają zostać opublikowane w nr 1/2026: Dorota Woronowicz, Bohdan Woronowicz, Magdalena Rowicka: „ADHD i uzależnienie od alkoholu. Wyzwania diagnostyczne i terapeutyczne w świetle projektu ADHD-DUAL”.
W załączeniu recenzja raportu badawczego.
Dr hab. Barbara Bętkowska-Korpała, prof. UJ Katedra Psychiatrii i Psychoterapii Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie
RECENZJA RAPORTU PROJEKTU BADAWCZEGO ADHD-DUAL
Wprowadzenie
Autorzy projektu badawczego ADHD-DUAL podjęli bardzo ważny klinicznie temat związany z diagnozą zaburzenia używania alkoholu w populacji polskich pacjentów placówek leczenia uzależnień. Zespół ADHD sprzyja rozwojowi uzależnienia od substancji psychoaktywnych – według badań dzieci i młodzież cierpiący na ADHD są narażeni na ponad dwukrotnie większe ryzyko wystąpienia uzależnienia od alkoholu niż ich „neurotypowi” rówieśnicy (Oddo i wsp., 2024). Co więcej, ponad połowa dorosłych z nieleczonym ADHD będzie w przyszłości nadużywać alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych (Luderer, 2021). W badaniach podkreśla się dwukierunkową relację pomiędzy ADHD a nadużywaniem substancji psychoaktywnych. Autorzy wskazali na obecność genetycznego podobieństwa pomiędzy ADHD i zespołem uzależnienia od alkoholu, w kontekście genów zaangażowanych w neurotransmisję glutaminergiczną oraz katecholaminergiczną. ADHD sprzyja ryzykownym zachowaniom, występowaniu negatywnych doświadczeń w ciągu życia, impulsywnym decyzjom, co czyni osoby cierpiące na ADHD szczególnie podatnymi na zbyt częste sięganie po alkohol, a w konsekwencji rozwój zespołu uzależnienia. Dodatkowym czynnikiem potęgującym ryzyko uzależnienia u osób z ADHD jest współwystępowanie w okresie młodzieńczym zaburzeń zachowania i opozycyjno-buntowniczych, wpływające na kształtowanie się osobowości i całościowego funkcjonowania osoby, także w relacjach. Badania niejednoznacznie wskazują na rozpowszechnienie problemów ADHD u dorosłych osób z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu (Luderer i wsp., 2021). W cytowanym badaniu podano, że wśród osób 20% spełnia kryteria dla przetrwałego w dorosłości zespołu ADHD, choć autorzy zaznaczają, że dane te są niedoszacowane, a obecność ADHD nadal jest zbyt rzadko diagnozowana w tej grupie pacjentów.
Obecność ADHD wpływa nie tylko na rozwój uzależnienia, ale także na przebieg leczenia uzależnienia u dzieci i młodzieży oraz u osób dorosłych. Wpisane w charakterystykę ADHD zaburzenie kontroli impulsu, trudność w hamowaniu automatycznej reakcji, problem w koncentracji uwagi i organizacji działań, gorsze planowanie codziennej rutyny, ciągły niepokój ruchowy powodujący trudność w odprężeniu i dysforię, chwiejność emocjonalna z gwałtownymi zmianami nastroju, niska tolerancja stresu, dezorganizacja zachowania – sprzyjają zaangażowaniu się w zachowania związane z uzależnieniem oraz wpływają na przebieg leczenia.
Dodatkowo te objawy mogą być mylnie nadinterpretowane w kategoriach „głodu substancji”. Te przesłanki są podstawą, aby w przypadku gdy pacjent skarży się na zaburzenia koncentracji uwagi oraz pamięci, uwzględniać możliwość obecności zaburzenia ADHD. W procesie diagnozy klinicznej osoby dorosłej z rozpoznaniem uzależnienia istotne jest wykluczenie lub potwierdzenie przetrwałego w dorosłości zespołu nadpobudliwości/impulsywności psychoruchowej z zaburzeniami uwagi (ADHD) oraz ewentualne podjęcie farmakoterapii. Dlatego też ważne jest wypracowanie rekomendacji dla potrzeb leczenia osób z rozpoznaniem uzależnienia i zespołu ADHD, szczególnie w kontekście pacjentów placówek leczenia uzależnień.
A to zadanie zostało podjęte w projekcie badawczym ADHD-DUAL i z sukcesem zrealizowane.
Cel recenzji
Celem recenzji jest analiza raportu z projektu badawczego ADHD-DUAL. Autorzy przedstawiają w sposób wnikliwy literaturę przedmiotu, uzasadniając zastosowaną metodologię, adekwatną do celów, pytań i hipotez badawczych, które dotyczyły trzech zagadnień:
- opracowania metodologii oceny rozpowszechnienia ADHD w populacji dorosłych pacjentów z diagnozą zaburzeń używania alkoholu, leczonych w placówkach leczenia uzależnień
- oceny rozpowszechnienia ADHD w badanej grupie
- opracowania rekomendacji dla leczenia (diagnozy i terapii) osób ze współwystępującymi zaburzeniami używania alkoholu i ADHD.
Opis badań
Badanie uzyskało pozytywne opinie Komisji Etyki Akademii Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej (nr zgody 10/2024 oraz 78/2025/2026).
W projekcie zastosowano metodologie badań jakościowych i ilościowych. Badania ilościowe bezpośrednio związane są z oceną rozpowszechnienia ADHD w badanej grupie. Badania przeprowadzono w 11 placówkach leczenia uzależnień w Polsce, w grupie osób z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu z co najmniej trzymiesięczną abstynencją.
Z tekstu raportu wynika, że do badania wstępnie zakwalifikowano 607 osób, z czego wyłączono osoby bez diagnozy zaburzeń używania alkoholu i/lub ze względu na brak spełnionego kryterium trzymiesięcznej abstynencji. W efekcie analizowano wyniki dla 519 osób. Przygotowana metodologia mająca na celu ocenę rozpowszechnienia ADHD w populacji pacjentów – procedura, użyte narzędzia i techniki diagnostyczne – ma uzasadnienie. Procedura badań obejmowała trzy etapy: przesiewowy, wywiad w kierunku ADHD (DIVA-5) oraz ocenę innych parametrów subiektywnego dobrostanu, realizowane przez przeszkolonych psychologów oraz konsultację psychiatryczną.
Badanie jakościowe dotyczyło przeprowadzenia półstrukturalizowanych wywiadów indywidualnych z udziałem sześciu ekspertów-klinicystów, według przygotowanych kryteriów dotyczących diagnozy i terapii. Schemat wywiadu obejmował głównie pytania otwarte (zgodnie z tabelą 3), które zamieszczono w raporcie.
Wyniki i dyskusja
Wyniki przedstawiono w oparciu o statystyki opisowe oraz analizy porównawcze w odniesieniu do wielu zmiennych, co szczegółowo zostało zaraportowane za pomocą tabel i rycin. Wyniki analiz jakościowych zostały szczegółowo opisane w wyłonionych przez badaczy kategoriach, wskazując na dość spójny, bogaty obraz problematyki ADHD u osób z uzależnieniem od alkoholu, a także z współwystępującymi innymi zaburzeniami, w tym uzależnieniem od innych substancji psychoaktywnych. Interpretacja wyników została przeprowadzona prawidłowo i w sposób przejrzysty opisana, odnosząc się do głównych celów projektu.
Dyskusja przeprowadzona jest wnikliwie, zestawiając uzyskane dane z wynikami badań na świecie. Analiza upoważniła badaczy do stwierdzenia, że przygotowana metodologia pozwoliła na dość precyzyjne szacunki dotyczące występowania ADHD u osób leczonych z powodu uzależnienia od alkoholu. Uzyskane wyniki pozwoliły na dokonanie oszacowania rozpowszechnienia obecności objawów ADHD u blisko 32% pacjentów z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu (różnie w różnym typie placówek), co w kontekście zestawienia z badaniami opartymi na najbardziej rygorystycznej metodologii jest wynikiem znacząco wyższym (m.in. Luderer i wsp., 2021). Ten aspekt został szczegółowo omówiony w dyskusji, ze zwróceniem uwagi na różne zmienne mogące wpływać na wyniki końcowe. Dyskusja wskazała, że badana grupa pacjentów wymaga dużej wnikliwości w diagnozowaniu, rozumienia różnych zachowań pacjenta w terapii i monitorowaniu procesu leczenia.
Sformułowano 5 wniosków dotyczących analizy ilościowej oraz 8 wniosków z badania jakościowego. Przedstawiono także dwa rodzaje rekomendacji, sformułowane w oparciu o wyniki oraz dostępną literaturę: rekomendacje badawcze i rekomendacje dla celów leczenia.
Drugi rodzaj to rekomendacje dla celów leczenia osób w systemie lecznictwa uzależnień. Przedstawiono siedem kluczowych rekomendacji, uzasadnionych poprzez analizę wyników niniejszego projektu, biorąc pod uwagę strukturę organizacyjną i finansowanie systemu leczenia osób z uzależnieniem w Polsce oraz kwalifikacje kliniczne potrzebne do odpowiedzialnego rozpoznania zaburzenia ADHD. Moim zdaniem bardzo ważne jest podkreślenie uwagi Autorów, że nie rekomendują szkolenia specjalistów psychoterapii uzależnień „…z zakresu prowadzenia pogłębionej diagnozy ADHD, ale zwiększenie świadomości na temat specyfiki funkcjonowania osób z ADHD w celu bardziej adekwatnego reagowania na potrzeby pacjenta” (cyt. str. 45, rekomendacja 5). W raporcie zaznaczono także ograniczenia tego badania w kontekście zakładanych celów oraz wskazano obszary do dalszych badań.
Podsumowanie
Podsumowując, projekt ma bardzo ważne znaczenie badawcze oraz aplikacyjne. Cele projektu badawczego zostały zrealizowane. Generalnie raport został bardzo dobrze merytorycznie opracowany, wyniki przedstawiono w sposób czytelny, wnioski i rekomendacje są uzasadnione. Uważam, że wyniki z raportu są bardzo ważne dla dalszego rozwoju leczenia osób z problematyką uzależnień i powinny zostać opublikowane w postaci artykułów naukowych oraz prezentowane na konferencjach szerokiemu gronu specjalistów opieki zdrowotnej. W związku z tym, że ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego ekspresja objawów uwidacznia się w dzieciństwie, proponuję rozważyć kontynuację projektu, uwzględniającą dzieci i młodzież z problematyką uzależnienia od substancji psychoaktywnych i zachowań uzależniających.
Bibliografia
Luderer M, Ramos Quiroga JA, Faraone SV, Zhang James Y, Reif A. Alcohol use disorders and ADHD. Neurosci Biobehav Rev. 2021 Sep;128:648-660. doi: 10.1016/j.neubiorev.2021.07.010. Epub 2021 Jul 12. Erratum in: Neurosci Biobehav Rev. 2021 Nov;130:227. doi: 10.1016/j.neubiorev.2021.08.026. PMID: 34265320.
Oddo LE, Joyner KJ, Murphy JG, Acuff SF, Marsh NP, Steinberg A, Chronis-Tuscano A. Attention-deficit/hyperactivity disorder is associated with more alcohol problems and less substance-free reinforcement: A behavioral economics daily diary study of college student drinkers. Psychol Addict Behav. 2024 Jun;38(4):437-450. doi: 10.1037/adb0000982.