JUŻ WIEM

SŁOWNIK PODSTAWOWYCH POJĘĆ Z ZAKRESU UZALEŻNIEŃ … I NIE TYLKO

OD AUTORA

         „Już wiem” jest poszerzoną i uzupełnioną wersją wydanego wiele lat temu, w bardzo małym nakładzie „Małego słownika doktora Woronowicza”. Pomysł opracowania tego rodzaju pozycji narodził się z inspiracji oraz na prośbę pacjentów Ośrodka Terapii Uzależnień Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, którego byłem wówczas ordynatorem. Okazało się, że pacjenci byli zainteresowani nie tylko tematyką dotyczącą problemów związanych z samymi uzależnieniami, ale również z medycyną ogólną, psychiatrią, psychologią, seksuologią itp. Stąd zakres „Małego słownika” wybiega nieco poza problematykę uzależnień.

Z informacji jakie dotarły do mnie od Czytelników wynika, że ułatwił im on zrozumienie i łatwiejsze zapamiętanie wielu, istotnych dla procesu zdrowienia zagadnień, jak również poszerzył znacznie wiedzę na tematy bliskie medycynie, psychologii i ogólnej problematyce uzależnień. Okazało się, że był wykorzystywany zarówno podczas terapii w profesjonalnych ośrodkach jak i przez członków Wspólnoty Anonimowych Alkoholików. Dokonane, zgodnie z ich sugestiami, zmiany i uzupełnienia wyjdą niewątpliwie naprzeciw oczekiwaniom osób, które będą z niego korzystały. Jestem przekonany, że będzie dobrze służył tym wszystkim, którzy postanowili bardziej świadomie podjąć mozolny trud zmiany swojego dotychczasowego życia. 

Na zakończenie chciałbym podziękować tym wszystkim swoim byłym pacjentom oraz przyjaciołom ze Wspólnoty Anonimowych Alkoholików, którzy pomogli mi w doborze haseł oraz mojej Siostrze Małgorzacie Woronowicz-Rymaszewskiej za cenne uwagi podczas ich opracowywania.

                                                                                                                                                                                                                       dr med. Bohdan Tadeusz Woronowicz

AA = ANONIMOWI ALKOHOLICY

ABAZJA

niemożność chodzenia spotykana w nerwicach (zwłaszcza w histerii), która nie jest spowodowana uszkodzeniem mięśni lub nerwów.

ABSTYNENCJA                                              

łac. abstinentia = wstrzemięźliwość, powściągliwość; powstrzymywanie się od czegoś, dobrowolne wyrzeczenie się np. alkoholu, tytoniu itd.; do najczęściej spotykanych motywów abstynencji należą : stan zdrowia ( w tym również ciąża i okres karmienia a także uzależnienia od alkoholu ) charakter  wykonywanej pracy (np. kierowcy pojazdów mechanicznych, operatorzy maszyn itp.), przyjęcie określonych norm czy zasad (np. motywacja religijna bądź przynależność do organizacji, w których obowiązuje abstynencja ), motywacja związana z dbałością o interes narodowy (np. ruch abstynencki w Polsce w XIX w. ), sytuacja ekonomiczna itd.

ABSTYNENCYJNE OBJAWY

objawy odstawienia – bardzo przykre dolegliwości fizyczne i psychiczne, które pojawiają się u osób  uzależnionych po odstawieniu (po upływie ok. 6-48 godzin) bądź obniżeniu dawki substancji psychoaktywnej (np.–> alkoholu, –> narkotyków, niektórych leków); do najczęściej spotykanych objawów należą: silne osłabienie, drżenie (rąk, całego ciała), zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunki, brak łaknienia), nadmierna potliwość, podwyższona ciepłota ciała, nadwrażliwość na bodźce zmysłowe, rozdrażnienie, niepokój, –> lęk, zaburzenia snu (bezsenność, koszmarne sny), patrz też  –> głód alkoholu.  Objawy zespołów abstynencyjnych po odstawieniu innych niż alkohol substancji psychoaktywnych przedstawia poniższa tabela

ABSTYNENT

człowiek wstrzemięźliwy, powstrzymujący się od czegoś; najczęściej określenie to używane jest w stosunku do osób powstrzymujących się od picia alkoholu; 

ABSTYNENTA KLUBY                                        

stowarzyszenia grupujące osoby, które udzielają sobie wzajemnie pomocy w utrzymywaniu abstynencji oraz propagują ideę trzeźwego życia; działalność klubów finansowana jest głównie przez państwo, wiele spośród nich posiada swój statut i władze, członkami są najczęściej alkoholicy oraz członkowie ich rodzin; w Polsce spotykane są najczęściej : kluby pacjenta ( np. przy poradniach –> odwykowych ), kluby byłego pacjenta ( przy oddziałach odwykowych), kluby środowiskowe (np. w zakładach pracy na terenie osiedli w zakładach karnych itp.), oraz kluby samodzielne posiadające osobowość prawną; więcej na stronie https://krajowarada.pl

Kluby abstynenta nazywane są czasami błędnie klubami AA i mylone ze Wspólnotą –> Anonimowych Alkoholików. Zasadnicza różnica polega na tym, że kluby mają strukturę organizacyjną (regulaminy, zarząd itp.), różnią się między sobą formami działalności, korzystają z różnorodnych form pomocy finansowej, a ich członkami mogą być również osoby nieuzależnione. Anonimowi Alkoholicy nie są formalną organizacją, zdrowieją w oparciu o jeden program (–> Program Dwunastu Kroków), utrzymują się wyłącznie z własnych składek a uczestnikami Wspólnoty są wyłącznie alkoholicy.

ABULIA

brak woli, niezdolność do podejmowania decyzji i ukierunkowanych działań.

ADHD

zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (od ang. attention deficit hyperactivity disorder). Osoby z przetrwałym z dzieciństwa ADHD łatwiej „wchodzą” we wszelkie uzależnienia.

ADOLESCENCJA

okres młodzieńczy między 12 a 18 (20) rokiem życia.

AFAZJA

zaburzenie mowy powstałe w wyniku uszkodzenia –> ośrodkowego układu nerwowego (chory nie może mówić lub nie rozumie co się do niego mówi).

AFEKT

całość nastrojów i wzruszeń, wszelkie rodzaje i odcienie pragnień, przyjemności i bólu sterujące łącznie nastrojem i uczuciami; pojedyncze uczucie o znacznym nasileniu, silna reakcja emocjonalna, silne wzruszenie (wzburzenie); nagłe wyzwolenie –> emocji połączone często z osłabieniem krytycyzmu.

AFONIA

niemożność wydobycia głosu; objaw spotykany niekiedy w przebiegu –> nerwicy. 

AGNOSTYK

Osoba, która twierdzi, że brak jest wystarczających dowodów na to, aby potwierdzić istnienie Boga lub aby temu zaprzeczyć.

AGNOZJA

niemożność rozpoznania przedmiotów codziennego użytku pomimo tego, że nie nastąpiło uszkodzenie narządów zmysłowych; spotykamy agnozje: wzrokową, słuchową i dotykową; chorzy nie zdają sobie sprawy ze swojego stanu.

AGRAFIA

utrata zdolności pisania (patrz też –> dysgrafia).

AGRAWACJA

wyolbrzymianie, przejaskrawianie istniejących objawów chorobowych, które wiąże się na ogół z dążeniem do uzyskania jakichś korzyści (np. prawnych, emocjonalnych).

AGRESJA

działania fizyczne lub słowne, których celem jest wyrządzenie komuś krzywdy; autoagresja – agresja skierowana przeciwko sobie.

AIDS

ang. Acquired Immune Deficiency Syndrome – zespół nabytego upośledzenia odporności, wywołany przez wirus –> HIV (ang. Human Immunodeficiency Virus) atakujący naturalny system obronny organizmu (głównie białe –> ciałka krwi). Do zakażenia dochodzi poprzez bezpośredni kontakt z krwią, spermą lub wydzieliną pochwową osoby będącej nosicielem wirusa. Około 70% wykrytych w Polsce nosicieli wirusa HIV to narkomani przyjmujący środki dożylnie. Większość nosicieli wirusa ma szansę czuć się dobrze przez 4-5 lat, po 10 latach od chwili infekcji u ponad połowy nosicieli rozwija się poważna choroba. Nie stwierdzono zakażeń poprzez kontakt ze śliną, łzami, poprzez zwyczajowy pocałunek, podanie ręki, używanie wspólnych naczyń itp. Pierwsze zachorowanie na AIDS wykryto w USA w 1981 roku a w Polsce pod koniec 1986 roku.

AKRAZJA

akrasia to słowo greckie, które można przetłumaczyć – „brak dowodzenia” czy „brak rozkazu”; „słabość woli – stan, w którym ktoś wie, co powinien zrobić, ale robi coś zupełnie innego” wg SJP; w innym słowniku jest to „brak samokontroli, działanie wbrew własnemu osądowi”. Idąc dalej można więc powiedzieć, że jest to brak wystarczającej siły woli do samokontroli albo tendencja do działania na swoja niekorzyść, wbrew własnemu osądowi. Akrazja charakteryzuje osoby, która podejmują działania wbrew własnej ocenie przewidywanych korzyści lub strat z nich płynących i nie potrafią powstrzymać się od tych działań. Pomimo posiadanej wiedzy, nie są w stanie zrobić z niej użytku.

AKUPUNKTURA 

metoda leczenia polegająca na nakłuwaniu ściśle określonych punktów ciała (miejsc zakończeń nerwowych) specjalnymi igłami; stosowana najczęściej w nerwobólach, gośćcu, zapaleniach oraz jako metoda znieczulania; podejmowane są próby stosowania akupunktury w łagodzeniu objawów  –>  zespołu abstynencyjnego.  

AKWAWITA 

okowita; łac.aqua = woda, vita = życie – używana czasami nazwa napojów alkoholowych (wódki, bimbru).

AL-ANON (Grupy Rodzinne Al-Anon)                             

powstałe w Stanach Zjednoczonych w końcu lat czterdziestych i oparte na Programie –> Dwunastu Kroków grupy wsparcia (samopomocy) dla osób związanych emocjonalnie z „alkoholikami”  –> koalkoholizm, –> współuzależnienie). W początkach lat 50-tych grupy te zjednoczyły się i zaczęły używać nazwy Grupy Rodzinne Al-Anon, w 1954 r. zarejestrowano Zarząd Główny a w 1955 r. opublikowana została książka: „Rodzinne Grupy Al-Anon. Poradnik dla rodzin dotkniętych alkoholizmem”. Istotną rolę w powstaniu Al-Anon odegrała żona współzałożyciela Wspólnoty –> Anonimowych Alkoholików Billa W. – Lois. Pierwsza polska grupa Al-Anon – „Ariadna ” powstała w 1980 r. w Poznaniu.

ALASZ

słodka wódka kminkowa o zawartości alkoholu 40% .

ALATEEN                                                  

powstałe w 1957 r. grupy wsparcia (samopomocy) dla nastoletnich (ang. teenagers) dzieci „alkoholików” (–> koalkoholizm, –> współuzależnienie). Założycielem był mieszkający w Pasadenie (Kalifornia, USA) chłopiec imieniem Bob, którego ojciec był uczestnikiem Wspólnoty –> AA

a matka uczestniczką –> Al-Anon. W 1960 r. do wydanej przez Al-Anon książki pt. „Życie z alkoholikiem” został dołączony rozdział pt. „Grupy Alateen”, w 1973 opublikowana została książka – przewodnik pt. „Alateen – nadzieja dla dzieci alkoholików”. Na świecie spotyka się ponad 3 tysiące grup

ALATOT

powiązane z –> Alateen i działające w oparciu o program –> Dwunastu Kroków grupy przeznaczone dla małych dzieci alkoholików; „przedszkole” Alateen. 

ALDEHYD OCTOWY

związek chemiczny powstały w wyniku utlenienia –> alkoholu etylowego (w procesie tym bierze udział m.in. –> dehydrogenaza alkoholowa). Jest dziesięciokrotnie bardziej toksyczny od alkoholu etylowego i to jego działanie a nie alkoholu etylowego powoduje najwięcej szkód zdrowotnych, w tym groźne nowotwory (m.in. raka przełyku, jelita grubego, trzustki czy raka piersi).

ALERGIA

–> uczulenie

ALKALOIDY

substancje biologicznie czynne, które występują w niektórych

gatunkach roślin i działają na układ nerwowy (np. alkaloidy opium, sporyszu, wilczej jagody); mogą powodować –> uzależnienie. 

ALKOHOL ETYLOWY

etanol, ciecz lżejsza od wody i przezroczysta o charakterystycznej woni i piekącym smaku, w organizmie człowieka występuje jako alkohol fizjologiczny w stężeniu nie przekraczającym 0,15 promila; –> pod postacią napojów alkoholowych używany jest do celów spożywczych.

ALKOHOL METYLOWY

metanol, ciecz o smaku i wyglądzie zbliżonym do –> alkoholu etylowego i często z nim mylony, używany głównie jako rozpuszczalnik przemysłowy; efektem zatrucia metanolem bywa na ogół trwałe upośledzenie a nawet utrata wzroku.

ALKOHOLE                                                

związki organiczne, pochodne węglowodorów (alkohol metylowy, etylowy, propylowy, butylowy itd.); do celów spożywczych wykorzystywany jest wyłącznie alkohol etylowy (etanol), pozostałe stosowane są do celów technicznych, najczęściej jako rozpuszczalniki.

ALKOHOLIK

osoba chora na –> „alkoholizm”, uzależniona od alkoholu.

ALKOHOLIZM                                              

termin wprowadzony w 1849 r. przez Magnusa –> Hussa dla nazwania zmian zdrowotnych (fizycznych i psychicznych) powstałych u osób przewlekle i intensywnie pijących alkohol; zamiennie używano takich określeń jak choroba alkoholowa, nałóg alkoholowy, etylizm; przez wiele lat, zgodnie z sugestiami Światowej Organizacji Zdrowia stosowano określenie – zespół –> uzależnienia od alkoholu. Słowo „alkoholizm” ma w odbiorze społecznym wydźwięk pejoratywny. Obecnie używane jest określenie „zaburzenia spowodowane używaniem alkoholu”.

ALKOHOLOMANIA                                            

dawna nazwa –> alkoholizmu. 

ALKOHOLOWA PADACZKA                                        

występowanie, obok innych –> objawów abstynencyjnych, napadów drgawkowych u osób uzależnionych od alkoholu, wkrótce po odstawieniu alkoholu; napady te nie występują u osób utrzymujących dłuższą abstynencję. Takie stany należy prawidłowo nazywać drgawkowymi napadami abstynencyjnymi.

ALKOMAT

przyrząd służący do określenia stężenia alkoholu we krwi na podstawie jego zawartości w wydychanym powietrzu; inne nazwy podobnie działających przyrządów – alkotest, alkometr.

ALKOREKSJA

rodzaj zaburzenia odżywiania obejmującego głodzenie się (działanie spotykane w  anoreksjai) lub powodowanie wymiotów, aby ograniczyć wchłaniane kalorie (tak, jak w bulimii), któremu zwykle towarzyszy nadużywanie alkoholu. To zaburzenie może mieć też inną formę, kiedy osoba chora głodzi się lub wymiotuje po to, aby móc później bez obaw „o linię” pić alkohol. Osoba chora na alkoreksję to zazwyczaj młoda kobieta, która głodzi się przez cały dzień, aby wieczorem pójść na „zakrapianą imprezę”. Każda alkorektyczka wie dobrze, że nie na wszystkie alkohole w „procentowej” diecie można sobie pozwolić i unikają np. piwa.

ALTRUIZM

zdolność poświęcania się dla innych, bezinteresowna troska o bliźniego (przeciwieństwo –> egoizmu).

ALZHEIMERA CHOROBA

postępujące zwyrodnienie kory mózgowej, którego skutkiem są głębokie zmiany otępienne i zniedołężnienie; występuje na ogół między 50 a 60 r.ż. i kończy się zgonem po upływie ok. 4 – 5 lat.

AMBIWALENCJA

objaw zaburzeń psychicznych polegający na występowaniu sprzecznych ze sobą przeżyć, bez dostrzegania tej sprzeczności.

AMFETAMINA                                               

substancja uzależniająca (psychoaktywna), która została zsyntetyzowana z kwasu fenylometyloartylowego w 1897 roku w USA. W 1927 r. wprowadzona została do lecznictwa pod nazwą Benzedryny jako środek w leczeniu dychawicy oskrzelowej. W 1936 roku opisano zespół uzależnienia od amfetaminy, a dwa lata później zwrócono uwagę na jej własności anorektyczne oraz opisano psychozę poamfetaminową. W okresie II wojny światowej amfetaminę podawano żołnierzom, aby zredukować u nich lęk i wywołać większą agresywność. W 1941 roku amfetamina wprowadzona została przez Niemców na listę narkotyków, a po roku 1945 znalazła zastosowanie w leczeniu otyłości, depresji, choroby Parkinsona, zespołów hiperkinetycznych u dzieci, astmy oskrzelowej oraz narkolepsji. U osób przyjmujących amfetaminę i jej pochodne wytwarza się silna zależność psychiczna (zdaniem większości badaczy – bez zależności fizycznej). Przyjmowana jest doustnie, do nosa, dożylnie lub jest palona. Preparaty zawierające pochodne amfetaminy stosowane są m.in. w leczeniu –> ADHD.

AMINOKWASY

związki organiczne wchodzące w skład wszystkich rodzajów białek, część z nich jest wytwarzana przez organizm człowieka, pozostałe muszą być dostarczane z pokarmem.

AMINY BIOGENNE

organiczne pochodne amoniaku powstające w organizmie z –> aminokwasów (dopamina, adrenalina, histamina itd.); patrz też –> neuroprzekaźniki.

AMNEZJA=NIEPAMIĘĆ

brak wspomnień dotyczących jakiegoś okresu czasu, spowodowany zaburzeniem procesów zapamiętywania, przechowywania lub przypominania; jej powodem mogą być stany zaburzeń –> świadomości, urazy, organiczne uszkodzenie mózgu, zatrucia (m.in. alkoholem) itp.

ANDROGENY

męskie hormony płciowe.

ANDROPAUZA

męskie przekwitanie.

ANONIMOWI ALKOHOLICY (AA)

powstała w Stanach Zjednoczonych w 1935 r. Wspólnota, grupująca ludzi dla których „najważniejszym celem jest pozostać trzeźwymi i pomagać innym alkoholikom w osiągnięciu trzeźwości”; pomocny w realizacji tego celu jest Program –> Dwunastu Kroków, zachowaniu jedności Wspólnoty służy –> Dwanaście Tradycji a –> Dwanaście Koncepcji zawiera sugestie dla światowych służb AA; założycielami Wspólnoty byli Bill W. (Wiliam Griffith Wilson 1895 -1971 ), i dr Bob.S. ( Robert Halbrook Smith 1879 -1950). Pierwsza w Polsce samodzielna grupa AA („Eleusis”) powstała w Poznaniu w połowie lat siedemdziesiątych (1975 r.), kolejne grupy to: 2. „Ster” (Poznań -1976), 3. „Znicz” ( Będzin -1978), 4. “Odrodzenie” (Warszawa – 1980 r.). W 2024 r. liczba grup AA w Polsce przekroczyła 2800. Na świecie spotyka się ponad 3 mln. uczestników Wspólnoty AA w ponad 90 tysiącach grup, we wszystkich prawie krajach świata. W Europie, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie spotykają się polskojęzyczne grupy AA.

ANOREKSJA

jadłowstręt psychiczny – celowa utrata wagi ciała wywołana i podtrzymywana przez osobę chorą wynikająca często z lęku przed otyłością i zniekształceniem sylwetki ciała; silny brak łaknienia połączony ze znacznym wychudzeniem, spotykany najczęściej u kobiet w wieku 15 – 20 lat.

ANTICOL

–> disulfiram

APATIA 

stan zobojętnienia, w którym reakcje uczuciowe są płytkie, mało spontaniczne, bezbarwne; wybitne ograniczenie i niezróżnicowanie reakcji  emocjonalnej.

APOPLEKSJA

–> udar mózgowy 

ASERTYWNOŚĆ

wyrażanie –> uczuć, poglądów, opinii itp. w sposób zdecydowany i stanowczy, ale jednocześnie respektujący uczucia, poglądy czy opinie innych osób.

astenia

stan zmęczenia fizycznego i intelektualnego, który nie mija mimo wypoczynku, osłabienie albo brak siły.

ATAWIZM

występowanie odziedziczonych po odległych przodkach cech w budowie cielesnej lub/i w psychice.

ATEISTA

od –> agnostyka różni się tym, że nie wierzy i zaprzecza istnieniu Boga.

AURA PADACZKOWA

objawy sygnalizujące nadchodzący napad –> padaczkowy, mogą przybierać postać nudności, wrażeń zapachowych, drętwień, obrazów wzrokowych itd.; są zwykle swoiste dla danego chorego.

AUTOAGRESJA

agresja skierowana przeciwko sobie; manifestuje się najczęściej –> samookaleczeniami a spotykamy ją u osób z cechami nieprawidłowej osobowości (–> osobowości zaburzenia).

AUTOGENNY TRENING

opracowana przez Schultza metoda oddziaływania na własny organizm i życie psychiczne, polegająca na wyzwalaniu u siebie reakcji odprężenia i koncentracji oraz stosowaniu prostych formuł –> autosugestii.

AUTONOMICZNY UKŁAD NERWOWY

część układu nerwowego człowieka kierująca czynnościami organizmu niezależnie od naszej woli.

AUTOSUGESTIA

sugerowanie samemu sobie, wmawianie w siebie.

AUTYZM

zaburzony stosunek człowieka do rzeczywistości; nadmierne zwrócenie się „do wewnątrz”, brak zainteresowania otaczającym światem; objaw spotykany często w –> schizofrenii.

AWERSJA

niechęć – brak ochoty do czegoś, na coś; nieprzyjazne uczucia względem kogoś; nieżyczliwość; uprzedzenie.

AWERSYJNA TERAPIA

działania, których celem jest wytworzenie odruchu tj. reakcji warunkowej na nieprawidłowe zachowanie będące przedmiotem leczenia; w leczeniu alkoholizmu stosowane były środki farmakologiczne wywołujące wymioty jako reakcję na spożycie alkoholu (kuracja Feldmana).

AWITAMINOZA

niedobór –> witamin. 

BACHANALIA

święto u starożytnych Greków i Rzymian ku czci Bachusa – Dionizosa; w przenośni – określenie orgii pijackich, rozpasania.

BAKLOFEN

Stosowany jest od wielu lat w neurologii, jako lek miorelaksacyjny w leczeniu spastyczności. Na początku lat 2000., uzależniony od alkoholu lekarz-kardiolog Oliver Ameisen przeprowadził na sobie eksperyment i stwierdził, że dzięki niemu przestał pić. Opublikował swoje spostrzeżenia w fachowej prasie[1] . Zaczęto wówczas stosować baclofen w leczeniu uzależnienia od alkoholu pomimo tego, że w latach 90. FDA ostrzegała przed możliwością wystąpienia powikłań m.in. w postaci stanów majaczeniowych (omamy, urojenia, dezorientacja), po nagłym odstawieniu baclofenu, a fakt potwierdzili badacze z Uniwersytetu Stanowego w Buffalo (Leo i Baer, 2005)[2]. 

Niebezpieczeństwo wiąże się także z tym, że mechanizm działania baclofenu, jako agonisty receptorów GABA jest podobny do działania silnie uzależniających leków nasennych z tzw. grupy „Z” (np. zolpidem, zolpiklon), których nagłe odstawienie wywołuje objawy zespołu abstynencyjnego, świadczącego o uzależnieniu fizycznym. W kwietnia 2018 komisja francuskiej państwowej agencji ANSM wydała opinię o niekorzystnej relacji ryzyka do korzyści terapeutycznej przy stosowaniu baklofenu w leczeniu uzależnienia od alkoholu. Ameisen zmarł w 2013 r., wg oficjalnej informacji – „na zawał serca”.

BERBELUCHA

gwarowa nazwa wódki.

BARBITURANY                                              

syntetyczne pochodne kwasu barbiturowego, które łatwo powodują uzależnienie. Najczęściej wchodzą one w skład leków przeciwpadaczkowych (m.in. Luminal, Prominal, Gemonil), przeciwbólowych (m.in. Veronal, Veramid), nasennych (m.in. Luminal, Phanodorm, Cyklobarbital) i rozkurczowych (m.in. Vegantalgin). Uzależnienie ma charakter zarówno psychiczny jak i fizyczny i może rozwinąć się już po paru miesiącach systematycznego przyjmowania. Próby ograniczenia lub zaprzestania przyjmowania pochodnych kwasu barbiturowego, przez osobę uzależnioną, wiążą się z wystąpieniem objawów zespołu abstynencyjnego, bardzo często powikłanego napadami drgawkowymi.

BENZODWUAZEPINY

pochodne benzodiazepiny należą do grupy leków psychotropowych, działają głównie uspokajająco i przeciwlękowo; do grupy tej należą m.in.: Diazepam (Relanium), Elenium, Estazolam, Alprazolam (Xanax), Oxazepam, Signopam, Nitrazepam, Klonazepam (Rivotril). Leki te powodują pełnoobjawowe uzależnienie, znane są przypadki wystąpienia napadów padaczkowych po ich nagłym odstawieniu. Uzależnienie może rozwinąć się już po miesiącu ich systematycznego zażywania.

BERI – BERI      

choroba wywołana niedoborem witaminy B1, spotykana również u osób uzależnionych od alkoholu.

BIAŁA GORĄCZKA

–> delirium tremens       

BIGOREKSJA

bigoreksja (zespół Adonisa) – patologiczna dbałość o swój wygląd, dotyczy głównie młodych mężczyzn, którzy obsesyjnie dbają o swoje mięśnie i są stałymi bywalcami siłowni, gdzie uprawiają ćwiczenia kulturystyczne. Towarzysząca intensywnym ćwiczeniom wysokobiałkowa i ubogo tłuszczowa dieta oraz dodatkowe przyjmowanie sterydów anabolicznych powodują określone skutki zdrowotne.

BIMBER

samogon, „krzakówka”, „księżycówka” – produkowany w warunkach domowych napój alkoholowy zawierający na ogół dużą ilość bardzo szkodliwych dla organizmu zanieczyszczeń używany jako zamiennik alkoholi spożywczych ( „wynalazki”).

BIOPSJA

pobranie, w celach diagnostycznych, wycinka tkanki z żywego organizmu (np. biopsja wątroby przy podejrzeniu  marskości).

BISEKSUALIZM

odchylenie seksualne polegające na równoczesnym kierowaniu  popędu seksualnego do osób obu płci (patrz też –> heteroseksualizm, –> homoseksualizm)

BŁOGOSTAN

–> euforia

BRACTWA TRZEŹWOŚCI

Ruchy i bractwa trzeźwościowe pojawiły się na ziemiach polskich w okresie rozbiorów, wraz z rosnącym spożyciem alkoholu. Działały też w okresie międzywojennym. Po II Wojnie światowej zostały zlikwidowane przez ówczesne władze.  Działalność trzeźwościową prowadzi też powstała w 1979 r. Krucjata Wyzwolenia Człowieka (KWC), która grupuje osoby podejmujące dobrowolną abstynencję od alkoholu w myśl zasady „nie piję, nie kupuję, nie częstuję”. Osoby te mogą stanowić wsparcie dla osób uzależnionych w utrzymywaniu abstynencji[3]. Z kolei w 1982 r. reaktywowano działalność dawnych Bractw Trzeźwości pod nazwą Ruch Trzeźwości im. św. Maksymiliana Kolbego (RTMK)[4]. Rolę bractw i stowarzyszeń trzeźwościowych przejęły w znacznym stopniu organizacje pozarządowe i abstynenckie.

BRADYKARDIA

zwolnienie akcji serca (patrz też –> tachykardia).

BRIDOREKSJA

od ang. bride = panna młoda + gr. orexis – apetyt) – tak nazywana jest sytuacja, kiedy kobieta przygotowująca się do ślubu przechodzi na drastyczną dietę, żeby szybko schudnąć i ładnie wyglądać na ślubie. Takie postępowanie bywa czasami początkiem anoreksji.

BRUDERSZAFT

wspólne wypicie kieliszka alkoholu w celu przypieczętowania przejścia na „ty” (mówienia sobie po imieniu).

BULIMIA

żarłoczność – chorobliwe poczucie głodu powodujące spożywanie nadmiernych ilości pokarmów z koncentracją uwagi na kontroli wagi ciała i prowokowaniem wymiotów lub zażywaniem środków przeczyszczających po epizodzie przejedzenia się; znaczne wzmożenie łaknienia; od 1960 roku spotykają się grupy samopomocowe Anonimowych Żarłoków (Overeaters Anonymous), które pracują w oparciu o zapożyczony od –> AA Program Dwunastu Kroków.

CHARAKTER

zespół cech –>  osobowości będących wyrazem przekonań człowieka i wyznacznikiem jego działań; względnie trwałe właściwości postępowania człowieka.

CHARAKTEROPATIA

zmiany –> osobowości na podłożu organicznego uszkodzenia mózgu.

CHIŻYĆ

kiżyć, kirować – gwarowo „pić wódkę”.

CHOLESTEROL

związek organiczny (tłuszczowiec) syntetyzowany w organizmie człowieka; jego nadmiar jest przyczyną –> miażdżycy i kamicy żółciowej.

CHOROBA PSYCHICZNA

psychoza – obecność zmian chorobowych w zakresie myślenia, świadomości, intelektu, woli, uczuć, działania i innych funkcji psychicznych.

CHOROBA ŚW. WALENTEGO

–> padaczka

CHROMOSOMY

składniki jądra komórkowego zawierające informacje –> genetyczne.

CIĄG ALKOHOLOWY

„ciąg picia” – bycie w stanie odurzenia alkoholem dłużej niż 48 godzin, nie na pokaz, nie pod naciskiem otoczenia; „ciąg” może trwać zarówno parę dni jak i wiele lat; picie „ciągami” charakteryzuje osoby uzależnione od alkoholu i jest u nich alternatywą dla okresów całkowitego powstrzymywania się od alkoholu.  

CYKLOTYMIA

stałe wahania nastroju w postaci licznych okresów niezbyt nasilonego obniżenia nastroju (depresji) i łagodnie wzmożonego samopoczucia; przechodzenie od wesołości do smutku.

CUKRZYCA

zespół zaburzeń przemiany węglowodanów (cukrów) spowodowany niedoborem  insuliny.

CYBERSEKS

seks komputerowy (cybering, mudsex, net sex, seks wirtualny) to wirtualna aktywność seksualna, w której dwie lub więcej osób łączy się ze sobą poprzez sieć komputerową, wysyłając do siebie komunikaty opisujące

doświadczenia seksualne bądź wywołujące doznania o charakterze seksualnym. Cyberseks polega na odgrywaniu ról i udawaniu, że odbywane są stosunki seksualne, wysyłając komunikaty w taki sposób, aby pobudzić fantazję innych uczestników. Może być wzmacniany poprzez korzystanie z kamer i innych urządzeń. Nazywany bywa też „seksem bez partnera”

ĆPUN

popularna nazwa osoby przyjmującej –> narkotyki.

DEFLORACJA

przerwanie błony dziewiczej.

DEGRADACJA

spadek, pogorszenie pozycji np. społecznej, zawodowej; patrz też –> psychodegradacja alkoholowa.

DEHYDROGENAZY                                           

odszczepiające atomy wodoru –> enzymy; dehydrogenaza alkoholowa uczestniczy w przemianie alkoholu etylowego w aldehyd octowy; dehydrogenaza aldehydowa, uczestniczy ona w przemianie aldehydu octowego (jest wielokrotnie bardziej toksyczna od samego alkoholu) w kwas octowy; końcowym efektem spalania alkoholu etylowego jest dwutlenek węgla i woda.

DELIRIUM TREMENS

majaczenie drżenne – jest powikłaniem –> zespołu abstynencyjnego, ostrą, trwająca od kilku godzin do kilku dni, psychozą występującą u ok. 5% uzależnionych. W jej przebiegu występuje klasyczna triada objawów: przymglenie świadomości pochodzenia toksycznego, zaburzenia spostrzegania – iluzje i omamy oraz wyraźne drżenia (tremor). Ponadto obecny jest często lęk i pobudzenie psychoruchowe. Objawom tym towarzyszą niejednokrotnie ciężkie zaburzenia somatyczne. 

DEMENCJA

–> otępienie                                        

DENDRYTY

drzewkowate wypustki komórki nerwowej przewodzące bodźce od obwodu do ciała komórki.

DEPENALIZACJA

usunięcie karalności za dany czyn, który wcześniej był uznawany za przestępstwo lub wykroczenie.

DEPERSONALIZACJA

stan zaburzonego (nieprawidłowego) postrzegania siebie przez osobę z zachowaną –> świadomością (przytomnością); wyraża się on odczuwaniem samego siebie jako czegoś nierealnego i oddalonego, może występować jako zjawisko izolowane u ludzi zdrowych w stanach znacznego zmęczenia, głodu czy nasilonej reakcji emocjonalnej.                           ).

DEPRESJA

melancholia – stan psychiczny charakteryzujący się uczuciem smutku, zniechęcenia, poczucia winy, itp.; do podstawowych objawów należą: obniżony –> nastrój, spowolnienie, –> lęk, zaburzenia snu; bardzo często spotykana jest (w różnym nasileniu ) u osób uzależnionych od alkoholu po zakończeniu –> „ciągu” picia, a obniżony nastrój spotykany jest praktycznie u wszyskich osób pijących przewlekle alkohol.

DEREALIZACJA

subiektywne odczucie wyobcowania ze świata zewnętrznego, otoczenie wydaje się być oddalone i sztuczne lub jako scena, na której ludzie odgrywają wymyślone role.

DESTYLACJA                                               

metoda umożliwiająca rozdzielanie poszczególnych składników cieczy dzięki ich różnej lotności; polega na podgrzaniu cieczy, odparowaniu a następnie skropleniu par lotnych składników destylowanej cieczy; metoda destylacji umożliwia np. otrzymywanie wysokoprocentowego alkoholu z niskoprocentowych płynów ( z „zacieru”, wina itp. ).

DESTYLAT

produkt powstały w wyniku –> destylacji.

DETOKSYKACJA

odtruwanie – usunięcie lub zobojętnienie substancji trującej, która znajduje się w organizmie (np. alkoholu). 

DEWIACJA

nieprawidłowe zachowanie jednostki w społeczeństwie; zboczenie; odchylenie. 

DIAGNOSTYKA

dział medycyny zajmujący się rozpoznawaniem chorób (stawianiem diagnozy) na podstawie wywiadu, badania fizykalnego (cielesnego) i badań pomocniczych.

DIAGNOZOWANIE

Diagnozowanie to proces rozpoznawania i określania stanu, charakteru lub przyczyny danego zjawiska lub problemu. W kontekście medycznym, diagnoza to identyfikacja choroby na podstawie objawów i badań.

DEFINICJA UZALEŻNIENIA

Według Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego (AMA), uzależnienie to pierwotna, przewlekła, neurobiologiczna choroba, charakteryzująca się kompulsywnym poszukiwaniem i zażywaniem substancji, pomimo negatywnych konsekwencji. Uzależnienie wpływa negatywnie na funkcjonowanie fizyczne, psychiczne i społeczne jednostki. 

Według Światowej Organizacji Zdrowia (od lat 90.)  uzależnienie od alkoholu rozumiano: stan psychiczny i fizyczny, wynikający ze   współdziałania żywego organizmu i alkoholu.  Stan ten charakteryzuje się zmianami w zachowaniu i innymi następstwami, w tym zawsze przymusem (nieodpartą chęcią) ciągłego lub okresowego używania alkoholu po to, aby doświadczyć psychicznych efektów jego działania lub aby uniknąć objawów wynikających z jego braku (złego samopoczucia, dyskomfortu). Zmiana tolerancji może, ale nie musi towarzyszyć temu zjawisku. Człowiek może uzależnić się równolegle od alkoholu i innych środków (spożywanych, wdychanych czy przyjmowanych w formie iniekcji). Zależność psychiczna polega na potrzebie częstego lub stałego przyjmowania alkoholu celem powtórzenia poprzednich przeżyć związanych z jego przyjęciem. Zależność fizyczna jest stanem biologicznej adaptacji wobec alkoholu, bez którego organizm nie może prawidłowo funkcjonować. Przerywanie lub ograniczanie podawania alkoholu pociąga za sobą występowanie zaburzeń czynności ustroju, określanych mianem abstynencji (zespołu odstawienia). Tolerancja jest to stan, w którym powtarzanie tej samej dawki alkoholu daje coraz słabszą reakcję, a dla uzyskania tego samego efektu działania konieczne jest zwiększenie dawki.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (ICD – 11) uzależnienie od substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu, jest definiowane jako zespół kliniczny charakteryzujący się silną potrzebą używania substancji, utratą kontroli nad jej używaniem oraz kontynuowaniem używania mimo negatywnych konsekwencji.

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (wg. DSM-V) proponuje, aby

uzależnienie definiować jako zaburzenie związane z używaniem substancji lub zaburzenie behawioralne, charakteryzujące się upośledzoną kontrolą nad używaniem substancji lub określonego zachowania, pomimo negatywnych konsekwencji.

DIALIZA

rozdzielenie substancji, możliwe dzięki ich różnym zdolnościom przenikania przez błony; w medycynie, dzięki zabiegowi dializy, możliwe jest „czyszczenie” krwi tj. wypłukiwanie z niej szkodliwych substancji np. u osób z niewydolnością nerek (tzw. sztuczna nerka).

DIASTAZA

biorący udział w przemianie skrobi –> enzym.

DIETA

sposób odżywiania się (łac. dieta – „zalecany sposób życia”, gr. diaita – „należyty sposób”).

DIETA „ALKOHOLIKA”

dieta osoby zdrowiejącej z uzależnienia od alkoholu powinna składać się z trzech podstawowych posiłków dziennie i trzech tzw. przekąsek między posiłkami, posiłki powinny być przygotowane bez cukru, białej mąki i innych oczyszczonych węglowodanów; należy absolutnie unikać cukru, syropów, miodu oraz na ile to jest możliwe, środków konserwujących stosowanych w wielu przetworach.

• Produkty, których należy absolutnie unikać

1. Napoje alkoholowe pod jakąkolwiek postacią.
2. Cukier, miód, lody, wszystkie puszkowane przetwory (owoców i warzyw) zawierające dodatek cukru, ketchup i inne przyprawy z dodatkiem cukru.
3. Napoje i soki z dodatkiem kofeiny lub cukru.
4. Kawa i mocna herbata (powodują gwałtowne skoki poziomu cukru we krwi).
5. Lekarstwa z kofeiną oraz syropy przeciwkaszlowe zawierające alkohol.

• Produkty, które można spożywać okazjonalnie

1. Suszone owoce: rodzynki, daktyle, śliwki itp..
2. Wyroby mięsne jak: kiełbasa, szynka, boczek (wszystko chude).
3. Wyroby mączne i zbożowe, ale nie z mąki pszennej.

• Produkty, które należy spożywać

1. Świeże mięso, ryba, drób.
2. Nabiał: mleko, naturalny jogurt, sery.
3. Orzechy i nasiona (bez dodatków soli)
4. Pełnoziarniste pieczywo (razowe) i produkty mączne z mąki żytniej.
5. Świeże owoce i warzywa oraz naturalne soki najlepiej codziennie
6. Niskocukrowe napoje i produkty o niskiej zawartości cukru.
7. Kawa bezkofeinowa (lub zbożowa) oraz herbaty owocowe i ziołowe.
8. Naturalne witaminy i składniki mineralne dostępne obecnie w sklepach ze „zdrową żywnością”.

DIPSOMANIA

opilstwo okresowe – trudna do opanowania potrzeba picia alkoholu (także innych napojów); dawna nazwa alkoholizmu (uzależnienia od alkoholu); pochodzi od greckiego słowa dipsa = pragnienia.

DISULFIRAM 

– jest najbardziej znanym środkiem wywołującym awersję i „uczulającym” na alkohol. W latach dwudziestych substancja o tym składzie chemicznym była używana w przemyśle do przyspieszenia wulkanizacji, a w końcu lat trzydziestych znalazła zastosowanie w medycynie jako środek przeciwrobaczy i przeciwświerzbowy. Do leczenia alkoholizmu, disulfiram wprowadzony został przez Duńczyków w 1948 roku, jako wsparcie dla psychoterapii. “Uczulenie” na alkohol miało zmienić stosunek pacjenta do alkoholu. W formie implantu (popularna nazwa – “wszywka”) zaczął być stosowany w latach pięćdziesiątych. Reakcja disulfiram – alkohol (disulfiram ethanol reaction – DER) rozpoczyna się zwykle po upływie 5 – 15 min. od spożycia alkoholu i jest spowodowana nadmiernym gromadzeniem się aldehydu octowego, który jest toksyną ok. 30 razy silniejszą niż sam alkohol etylowy. Część badaczy uważa, że podawanie disulfiramu należy traktować jedynie jako psychologiczne odstraszenie od picia. Zasadność podawania środków o działaniu “uczulającym” (Disulfiram, Anticol, Antabus, Esperal) jest w ostatnich latach coraz poważniej kwestionowana, bowiem środki te nie leczą uzależnienia a jedynie wymuszają abstynencję poprzez stworzenie groźby wystąpienia objawów ostrego zatrucia aldehydem octowym w związku z zablokowaniem dehydrogenazy aldehydowej odpowiedzialnej za dalszy metabolizm etanolu.  Wielu badaczy zwraca uwagę na niebezpieczeństwa wynikające z charakteru działania środków o działaniu „uczulającym” oraz wywoływanych przez nie reakcji (duszność, przyspieszenie czynności serca i niemiarowość, wzrost ciśnienia krwi a nawet zapaść).  Zwraca się także uwagę na   możliwość spowodowania przez aldehyd octowy zmian sercowo-naczyniowych oraz toksycznego uszkodzenia wątroby . Opisywano poważne powikłania neurologiczne i psychiatryczne takie jak zaburzenia świadomości, napady lęku, psychozy, zespoły depresyjne, ostre i przewlekłe  zespoły mózgowe ze zmianami organicznymi włącznie oraz polineuropatie. Odnotowano również kilka przypadków zgonów, które mogły mieć związek z przyjmowaniem disulfiramu. Wielu specjalistów zwraca także uwagę na etyczne aspekty stosowania disulfiramu, który nie może być traktowany jako pełnowartościowy lek, ponieważ nie wpływa na etiopatogenezę uzależnienia, natomiast świadomie naraża pacjenta na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych oraz powikłań w przypadku wypicia alkoholu. Przy obecnych możliwościach korzystania z nowoczesnych metod leczenia uzależnienia od alkoholu w Polsce, stosowanie disulfiramu jako metody leczenia należy traktować jako działania nieprofesjonalne a w niektórych przypadkach nawet nieetyczne.  Przypadki takie spotykamy praktycznie wyłącznie poza placówkami zajmującymi się specjalistyczną terapią uzależnienia od alkoholu.

DIUREZA

proces wydzielania moczu zachodzący w nerce.

DNA

artretyzm, skaza moczanowa – choroba będąca następstwem zwiększonej zawartości kwasu moczowego w organizmie i spowodowanych tym zmian w stawach i układzie moczowym.

D.N.A.

kwas dezoksyrybonukleinowy, który odgrywa niezmiernie ważną rolę w procesach podziału komórki i  dziedziczenia.

DOJRZAŁOŚĆ

stan osiągnięcia pełni rozwoju, stan gotowości do czegoś; określony poziom fizycznego, psychicznego i społecznego rozwoju człowieka, na którym przejawia on gotowość do samodzielnego pełnienia przypisanych do jego płci i wieku ról. 

DOŚWIADCZENIE

ogół wiedzy, nawyków i umiejętności jakie człowiek zdobywa w ciągu swego życia.

DRAŻLIWOŚĆ

łatwe wpadanie w gniew, w stan niezadowolenia.

DRGAWKI

konwulsje – niezależne od woli skurcze mięśniowe (np. w –> padaczce).

DRINK

popularna nazwa niskoprocentowych napojów alkoholowych powstałych poprzez rozcieńczenie np. wódki, ginu czy whisky – wodą, sokiem, tonikiem itp.; określenie używane do nazwania standardowej porcji alkoholu wynoszącej średnio 10 – 13,6 g. czystego alkoholu; patrz też –> nadużywanie alkoholu.

DSM

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych wg. Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder. American Psychiatric Association).

DUCHOWOŚĆ

Duchowość jest dynamicznym i nieodłącznym aspektem człowieczeństwa, poprzez który ludzie poszukują ostatecznego znaczenia, celu i transcendencji, oraz doświadczają relacji ze sobą, rodziną, innymi, społecznością, społeczeństwem, naturą i tym, co znaczące lub święte. Duchowość wyraża się poprzez wierzenia, wartości, tradycje i praktyki. (Conference, Puchalski at al, 2009: International Consensus).

DYSFORIA

zaburzenia –> emocji; reagowanie rozdrażnieniem, złością później agresją na stosunkowo mało ważne lub nieadekwatne bodźce; stan dysforii może trwać od kilku minut do paru dni.

DYSGRAFIA

trudności w nauczeniu się pisania, pomimo należytej sprawności –> intelektualnej i prawidłowych warunków środowiskowych.

DYSLEKSJA

trudności w nauczeniu się czytania, pomimo należytej sprawności –> intelektualnej i prawidłowych warunków środowiskowych.

DYSSYMULACJA

świadome ukrywanie objawów choroby.

DYSTYMIA

przewlekłe, trwające przez okres kilku lat, niezbyt głębokie obniżenie nastroju.

DWANAŚCIE KONCEPCJI

zaproponowane w 1962 r. przez Billa W. sugestie dla służb światowych  Anonimowych Alkoholików.

1. Ostateczna odpowiedzialność oraz najwyższy autorytet służb światowych powinien zawsze spoczywać w zbiorowym sumieniu naszej Wspólnoty jako całości.
2. Konferencja Służb światowych jest czynnym głosem i skutecznym sumieniem całej naszej społeczności, dla prawie każdego praktycznego celu w jej światowych sprawach.
3. Dla zapewnienia efektywnego przewodnictwa winniśmy przyznać każdej służbie AA – Konferencji, Radzie Służb, spółkom usługowym, personelowi, komitetom i wykonawcom tradycjonalne „Prawo decyzji”.
4. Na wszystkich szczeblach odpowiedzialności winno być zachowane tradycyjne „Prawo do uczestnictwa” pozwalające na reprezentatywne głosowanie, w odpowiedniej proporcji do odpowiedzialności, która każdy winien wykazać.
5. W całej naszej strukturze powinno obowiązywać „Prawo do apelacji” tak, aby opinie mniejszości były wysłuchane, a osobiste skargi starannie rozpatrzone.
6. Konferencja uznaje, że główna inicjatywa i czynna odpowiedzialność za większość spraw służb światowych winna być spełniana przez powierników konferencji działających jako Zarząd Służb.
7. Karta i prawo zwyczajowe Zarządu Służb światowych są przyjętymi instrumentami, upoważniającymi do kierowania i prowadzenia spraw służb światowych. Karta Konferencji nie jest dokumentem prawnym, opiera się na tradycji i środkach finansowych przeznaczanych na uzyskanie ostatecznej skuteczności.
8. Powiernicy wytyczają ogólne kierunki działania, zarządzają finansami, sprawują pieczę nad ciągle aktywnymi służbami, co jest możliwe dzięki wybieraniu dyrektorów tych wszystkich jednostek.
9. Dobre przewodzenie służbom na wszystkich szczeblach jest nieodzowne dla naszego przyszłego funkcjonowania oraz bezpieczeństwa. Początkowo przewodzenie służbom, kiedyś sprawowane przez założycieli, musi być przejęte przez powierników.
10. Odpowiedzialność ponoszona w służbach winna być odzwierciedleniem autorytetu w służbie, którego zakres winien być zawsze możliwie dokładnie określony.
11. Powiernicy winni zawsze zapewniać najlepsze komitety, dyrektorów służb, personel i doradców. Skład, kwalifikacje sposób wprowadzania do służby, jak również prawa i obowiązki zawsze będą przedmiotem ich poważnej troski i zainteresowania.
12. Konferencja będzie przestrzegać ducha tradycji AA dbając o to, by:

– nigdy nie stała się ośrodkiem nadmiernego bogactwa i władzy,

– podstawową zasadą finansowania było zapewnienie wystarczających funduszy operacyjnych oraz niezbędnych rezerw,

– żaden z jej członków nie stanął na pozycji autorytarnej władzy nad innymi,

– do wszystkich ważnych decyzji dochodzono za pomocą dyskusji i głosowania, a gdy tylko to możliwe podejmowano je jednomyślnie,

– nie stała się polem rozgrywek personalnych ani zarzewiem polemik publicznych,

– nigdy nie działała jak rząd i żeby podobnie jak społeczność, której śluzy na zawsze pozostawała demokratyczna w swym duchu i działaniu.

DWANAŚCIE KROKÓW AA                                        

proponowane przez Wspólnotę  Anonimowych Alkoholików kolejne posunięcia (kroki, stopnie) na drodze do zaprzestania picia i do trzeźwości.

DWANANŚCIE OBIETNIC AA

wyszczególnione w rozdziale 6 Wielkiej Księgi korzyści, jakie może dawać –> Program Dwunastu Kroków:

• „ … już w połowie drogi zadziwią nas rezultaty;
• poznamy nową wolność i nowe szczęście;
• nie będziemy żałować przeszłości ani zatrzaskiwać drzwi;
• pojmiemy sens słów „pogoda ducha” i zaznamy spokoju;
• bez względu na to jak nisko upadliśmy, dostrzeżemy, że i z naszego doświadczenia mogą skorzystać inni;
• zniknie uczucie bezużyteczności i pokusa rozczulania się nad sobą;
• bardziej niż sobą zainteresujemy się bliźnim;
• zniknie egoizm;
• zmieni się cały nasz stosunek do życia;
• opuści nas strach przed ludźmi i niepewnością materialną;
• znajdziemy intuicyjnie sposób postępowania w sytuacjach, których dotąd nie umieliśmy rozwiązać;
• nagle zaczniemy pojmować, że Bóg czyni dla nas to, czego sami nie byliśmy wstanie dla siebie uczynić.”

DWANAŚCIE TRADYCJI AA                                     

zasady organizacyjne Wspólnoty –> Anonimowych Alkoholików

dwukrok

określenie żargonowe, używane przez Anonimowych Alkoholików dla określenia sytuacji, kiedy uczestnik AA „przerabia” część Pierwszego Kroku związaną z zaprzestaniem picia i część Kroku Dwunastego mówiącą o niesieniu posłania, a jednocześnie zaniedbuje własne zdrowienie.

DZIEDZICZENIE

zespół procesów, dzięki którym potomstwo jest podobne do rodziców.

EEG

elektroencefalografia – rejestracja czynności bioelektrycznej mózgu w celach

diagnostycznych.

EGO

„Ja” – termin wprowadzony do psychologii przez Zygmunta Freuda (twórcę teorii psychoanalizy) dla określenia najbardziej świadomej warstwy osobowości (jednej z trzech); pozostałymi warstwami są  „Id” – nieświadome popędy i  „Superego” – normy (zakazy i nakazy społeczne). 

EGOCENTRYZM

postawa życiowa polegająca na traktowaniu własnej osoby jako centrum wszystkiego z jednoczesnym nieuwzględnianiem trzeźwiejących niedocenianiem innych; od  egoizmu różni się bardziej chorobliwymi charakterem.

EGOIZM

samolubstwo, osiąganie własnych korzyści z jednoczesnym narażaniem innych osób na przykrości i szkody (przeciwieństwo  altruizmu).

EGOTYZM

nadmierne, przesadne zajmowanie się sobą i kierowanie na siebie uwagi otoczenia; czynienie z siebie przedmiotu ogólnego zainteresowania.

EKSHIBICJONIZM

odchylenie seksualne polegające na publicznym obnażaniu narządów płciowych celem osiągnięcia zaspokojenie seksualnego.

EKSTAZA

stan zachwytu (najwyższego stopnia) połączony z utratą rzeczowego i krytycznego stosunku zarówno do swoich przeżyć jak i do przedmiotu ekstazy.

EKSTRAWERTYK

w typologii –> osobowości Junga osoba nastawiona „na zewnątrz”, łatwo i chętnie nawiązuje kontakty z otoczeniem, otwarta w stosunkach z ludźmi, akceptująca oraz podporządkowująca się wymogom środowiska (patrz też –> introwertyk).

EMG

elektromiografia – rejestracja czynności bioelektrycznej mięśni w celach diagnostycznych; zmiany w mięśniach a tym samym w zapisie EMG spotykane są nagminnie u osób uzależnionych od alkoholu.

EMOCJE

emocje to szybkie, zazwyczaj krótkotrwałe reakcje na bodźce, mylone często z uczuciami, które określają stosunek człowieka do innych ludzi lub zjawisk, rzeczy a także siebie samego, swego organizmu czy własnego działania; mogą być pozytywne (np. miłość, radość, nadzieja, satysfakcja) i negatywne (np. poczucie winy, wstyd, żal, gniew, rozpacz).

EMPATIA

zdolność wczuwania się lub identyfikowania się z przeżyciami psychicznymi innych ludzi; współodczuwanie; przypisywanie innym osobom własnych stanów emocjonalnych.

ENCEFALOPATIA                      

zespół zmian w tkance nerwowej, których następstwem są zaburzenia neurologiczne i psychiczne; przyczynami zmian mogą być m.in. urazy, infekcje, niedotlenienie mózgu, zatrucia (w tym alkoholem); –> osobowości zaburzenia spowodowane organicznymi uszkodzeniami –> ośrodkowego układu nerwowego.

ENDOKRYNOLOGIA

specjalność medyczna zajmująca się –> fizjologią i –> patologią gruczołów wydzielania wewnętrznego (układu –> hormonalnego).

ENDORFINY I ENKEFALINY

wykryte w mózgu, produkowane przez organizm substancje, które zaliczane są do tzw. neuropeptydów; mają właściwości morfiny i działają na –> receptor opiatowy, odgrywają prawdopodobnie ważną rolę w powstawaniu uzależnień; wpływają na przekaźnictwo neuronalne i mogą występować jako tzw. współprzekaźniki (patrz też –> neuroprzekaźniki); przypisuje im się wpływ na odczuwanie bólu oraz powstawanie uczucia przyjemności i zadowolenia.

ENZYMY

fermenty – substancje przyśpieszające przebieg przemian chemicznych w żywych organizmach.

EPILEPSJA

–> padaczka

ergoterapia

metoda leczenia i rehabilitacji pracą osób niepełnosprawnych fizycznie i psychicznie.

EROTOMANIA

podwyższona intensywność życia erotycznego i zapotrzebowań seksualnych; nadmierna skłonność do miłości (patrz też –> nimfomania, –> satyryzm).

ERYTROCYT

Czerwone –> ciałko krwi, którego podstawowym zadaniem jest transportowanie tlenu z płuc do tkanek.

ESPERAL

–> Disulfiram – najczęściej używana w Polsce nazwa preparatu chemicznego wszczepianego (implantowanego) podskórnie osobom uzależnionym od alkoholu po to, aby wymusić na nich abstynencję poprzez strach przed wystąpieniem objawów zatrucia w wyniku reakcji alkohol – esperal. Obecnie stosowany jest na świecie coraz rzadziej. W Polsce, implantowaniem esperalu zajmują się prawie wyłącznie osoby bez profesjonalnego przygotowania do terapii uzależnienia od alkoholu. Szanujące się placówki lecznictwa odwykowego esperalu nie stosują.

ETANOL

–> alkohol etylowy                                

ETIOLOGIA

nauka o przyczynach chorób i czynnikach chorobotwórczych. 

ETYKA

dział filozofii zajmujący się moralnością

EUFORIA

błogostan – zaburzenie –> emocji; stan nienaturalnie dobrego samopoczucia, podwyższonego –> nastroju połączony ze wzmożoną aktywnością ruchową i obniżeniem krytycyzmu co do własnych możliwości.

EUNUCH

mężczyzna pozbawiony jąder.

FALLUS

w starożytności – męski członek pełniący funkcję kultową.

FARMAKOLOGIA

nauka o lekach

FARMAKOMANIA

lekomania – skłonność do gromadzenia i nadużywania różnego rodzaju leków.

FATOREKSJA

jest zaburzeniem obrazu ciała i polega na tym, że osoby z wyraźną nadwagą (otyłością) i jednocześnie ze zniekształconą sylwetką są przekonane, że z ich wagą i wyglądem jest wszystko w porządku (Granese i wsp., 2018).

FAZY „ALKOHOLIZMU”

powstawanie –> uzależnienia od alkoholu charakteryzuje się swoistą dynamiką, –> Jellinek wyróżnia cztery fazy rozwoju –> „alkoholizmu”: I wstępna  („przedalkoholiczna”, objawowa) – charakteryzuje się piciem dla uzyskania ulgi i odprężenia, poszukiwaniem okazji oraz wzrostem tolerancji na alkohol; II ostrzegawcza (zwiastunowa) – rozpoczyna się z chwilą wystąpienia –> luk pamięciowych (–> palimpsestów), którym towarzyszy coraz większa koncentracja na alkoholu, picie po kryjomu, picie z chciwością (łapczywe), coraz częściej powtarzające się organizowanie okazji do wypicia,     występowanie poczucia winy w związku z piciem i unikanie rozmów na temat picia alkoholu; III krytyczna (ostra, krzyżowa) – to przede wszystkim obecność wyraźnych objawów –> utraty (upośledzenia) kontroli nad piciem, występowanie objawów  –> „głodu alkoholowego”, wyszukiwanie usprawiedliwień (system alibi) dla picia, obwinianie otoczenia i reagowanie agresją na uwagi narzucanie sobie okresów abstynencji próby zmiany wzorca picia (czas, miejsca, rodzaj alkoholu), powtarzające się stany wyrzutów sumienia, poważne zaniedbywanie pracy, bliskich, przyjaciół, wyraźne zawężenie zainteresowań, tworzenie racjonalnych uzasadnień dla picia (samo oszukiwanie), koncentracja życia wokół picia, gromadzenie zapasów alkoholu, zaniedbywanie jedzenia (niedożywienie), osłabienie popędu seksualnego, epizody zazdrości (urojenia niewiary małżeńskiej), stałe uzupełnianie stężenia alkoholu w organizmie (m.in. picie poranne); IV przewlekła – charakteryzuje się występowaniem okresów wielodniowego picia (–> ciągi), podczas których może dochodzić do przekraczania norm moralnych oraz do zaniedbywania  wielu obowiązków (–> psychodegradacja), uszkodzenia racjonalnego myślenia i zdolności oceny, a ponadto obserwujemy picie alkoholi niekonsumpcyjnych (–> wynalazki), spadek –> tolerancji na alkohol,  występowanie wyraźnego drżenia (–> tremor), stany lękowe, napady drgawkowe (–> padaczka), –> psychozy alkoholowe (ostre i przewlekłe) oraz ciężkie choroby somatyczne prowadzące do zgonu. Ostre granice między kolejnymi fazami są często trudne do określenia, a przechodzenie z jednej fazy do drugiej może następować w krótkim czasie.

FAZY ZDROWIENIA

podobnie jak proces stawania się „alkoholikiem” (uzależnianie się) tak samo zdrowienie z „alkoholizmu” ma swoją dynamikę i przebiega etapami (fazami). Vernon Johnson w książce „Od jutra nie piję” wyodrębnia cztery etapy na drodze powrotu do zdrowia: pierwszy – uświadomienia sobie swojego stanu, drugi – uległości (przyjęcie do wiadomości realiów na temat choroby), trzeci – akceptacji choroby i przejęcia odpowiedzialności za powrót do zdrowia, czwarty – poddania się (alkoholowi, chorobie, terapeutom). Rozwojowy model powrotu do zdrowia, wg. Stefanii Brown (prezentowany w książce “Leczenie alkoholików”), obejmuje również cztery fazy: pierwsza – picia (zakończona „sięgnięciem dna” lub poddaniem się), druga – przejściowa (wahania między „jestem alkoholikiem” a “nie jestem alkoholikiem”), trzecia – wczesnego powrotu do zdrowia (akceptacja „jestem alkoholikiem”), czwarta – ustawicznego trzeźwienia (utrwalanie zachowań abstynenckich, doskonalenie rozwoju emocjonalnego, duchowego i relacji z innymi ludźmi). W ostatnich latach zaczęto zwracać uwagę na zależność między zmianami biochemicznymi w mózgu a przebiegiem procesu zdrowienia, szczególnie w okresie pierwszych miesięcy leczenia. W procesie tym wyodrębniono umownie pięć faz:

odwrotu (0 – 15 dzień) – spadek nastroju i aktywności, rozdrażnienie i niepokój;

miesiąca miodowego (16 – 45 dzień) – poprawa nastroju, wzrost aktywności, optymizm, racjonalne myślenie;

muru (46 – 120 dzień) poczucie ogólnego dyskomfortu fizycznego i psychicznego, spadek nastroju i aktywności, trudności w koncentracji itp.;

W dwóch kolejnych fazach tj. przystosowania (4 – 6 m-c) i rozwiązań (6 – 12 m-c) ujawniają się problemy „przykrywane” dotychczas przez alkohol, a dominującym uczuciem jest często znudzenie swoim funkcjonowaniem „na trzeźwo”.

Zdaniem Anonimowych Alkoholików droga do zdrowia składa się z trzech etapów: świadomość, akceptacja, działanie (slogan AA: Awareness, Acceptance and Action). Czyli „alkoholik” musi najpierw uświadomić sobie, że jest chory, później zaakceptować ten fakt i dopiero wtedy zaczyna działać.

FEMINIZACJA                            

związane z zaburzeniami hormonalnymi występowanie cech kobiecych u mężczyzn (spotykane też u osób uzależnionych od alkoholu).

FERMENTACJA                        

beztlenowy, –> enzymatyczny rozkład węglowodanów, którego końcowym produktem może być alkohol.

FETYSZYZM

tendencja do osiągania podniecenia i satysfakcji seksualnej poprzez kontakt z martwymi przedmiotami traktowanymi niejednokrotnie jakby „przedłużenie” ludzkiego ciała (np. z odzieżą, butami), czasami partner wkłada celowo jakąś część garderoby.

FIZJOLOGIA

nauka o funkcjach organizmów żywych. 

FOBIA

nieuzasadniona i trudna do opanowania reakcja –> lękowa przed określonymi przedmiotami, sytuacjami i wyobrażeniami, wywołująca tendencję do ich unikania.

FRUSTRACJA

stan –> emocjonalny powstający w sytuacji, kiedy próby zaspokojenia potrzeb czy realizacji celów napotykają na przeszkodę niemożliwą do pokonania.

FUNDUSZ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW HAZARDOWYCH

Jest to państwowy fundusz celowy powołany w 2009 roku. Od 1 kwietnia 2017 r. jego przychód stanowi 1% wpływów z dopłat od gier objętych monopolem państwa. DO tego czasu stanowił on 3%. Środki odebrano bez konsultacji ze specjalistami podczas nocnego głosowania Sejmu, którego marszałkiem był poseł PiS Marek Kuchciński.

FUTURYSTYKA

naukowa refleksja nad przyszłością człowieka.

GAMOLOGIA

nauka zajmująca się problematyką małżeństw.

GEN

jednostka dziedziczenia, odcinek –> chromosomu (części jądra komórkowego) odpowiedzialny za przekazanie oraz realizację jednej cechy.

GENETYKA

nauka o strukturze i mechanizmach przekazywania oraz realizacji informacji genetycznej.

GŁÓD ALKOHOLU                                           

występująca, u osób uzależnionych od alkoholu, trudna do odparcia chęć wypicia lub upicia się połączona z napięciem i narastającym niepokojem; może pojawiać się lub nasilać w odpowiedzi na widok, zapach lub smak alkoholu, a także na skutek działania bodźców związanych w przeszłości z sytuacjami picia; bardzo często prowadzi do –> nawrotu choroby lub jest czynnikiem utrudniającym przerwanie –> ciągu picia. 

GONADY

narządy (gruczoły) wytwarzające komórki rozrodcze.

GONITWA MYŚLI

znaczne przyśpieszenie procesów myślowych, często porozrywanie związków myślowych; przejawem jest zazwyczaj słowotok (mowa szybka i nieprzerwana), często występują rymowanie i gra słów; spotykana jest w niektórych chorobach psychicznych (mania, schizofrenia) oraz w zatruciach substancjami pobudzającymi (np.–> kofeina, amfetamina).

GRAND MAL

duży napad –> padaczkowy, uogólnione drgawki toniczno – kloniczne (gr. tonikos = napięty, klonos = skurcz).

HALT

akronim utworzony z pierwszych liter angielskich słów: Hungry – głodny, Angry – zły, Lonely – samotny, Tired – zmęczony. Wyraz ten ułatwia zapamiętanie, że szczególnym zagrożeniem dla procesu zdrowienia (trzeźwienia) jest niewłaściwe odżywianie się, złość, samotność i przemęczenie. 

HALUCYNACJE = OMAMY                                      

patologiczne zjawiska psychiczne polegające na występowaniu doznań –> zmysłowych (wzrokowych, słuchowych, smakowych, węchowych i czuciowych) występujące mimo braku odpowiednich (zewnętrznych) bodźców.

HALUCYNOGENY                                             

grupa substancji psychoaktywnych (uzależniających), wywołujących halucynacje (np. LSD, meskalina, psylocybina, peyotl). Do najczęściej przyjmowanych w Polsce substancji halucynogennych należą grzyby z grupy Psylocybe (spożywane suszone lub surowe, do kilkunastu sztuk jednorazowo). Znacznie rzadziej używane są: lulek czarny (Hyoscyamus niger), bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium), korzeń kokoryczki pustej (Corydalis rhisoma) i LSD (w postaci nasączonych papierków do ssania, kapsułek i tabletek). Do grupy substancji halucynogennych należy jeszcze wiele innych roślin – kilkadziesiąt kaktusów, owoce, grzyby, korzenie i kory drzew. W celu uzyskania „mocnych wrażeń” stosowane są także – meskalina (peyotl), harmina, ibogaina i wiele, wiele innych. Przyjmowanie tych substancji powoduje, w pierwszej fazie wystąpienie objawów fizycznych (nudności, drżenia mięśniowe, wzrost ciepłoty ciała i ciśnienia krwi) a w drugiej – objawów psychicznych (omamy, zwłaszcza wzrokowe, iluzje, urojenia, zaburzenia percepcji czasu, zaburzenia pamięci, napady paniki i agresji). Osoba będąca pod działaniem halucynogenów ma zafałszowany odbiór wrażeń zmysłowych, doznaje barwnych wizji, uzyskuje zmianę poczucia kształtów i barw, zaostrzone widzenie kontrastów i detali, zaostrzenie wrażeń słuchowych, poczucie derealizacji. Zaburzeniu ulega także orientacja w czasie i przestrzeni. Objawy psychiczne utrzymują się przeważnie przez parę godzin, ale mogą przedłużać się nawet do 12 godzin. Substancje halucynogenne nie powodują zależności fizycznej, natomiast obserwowany jest wzrost tolerancji. 

HALUCYNOZA ALKOHOLOWA

omamica alkoholowa – ostra lub przewlekła choroba psychiczna występująca u osób uzależnionych od alkoholu i towarzyszące innym objawom –> zespołu abstynencyjnego; np. w halucynozie słuchowej chory słyszy głosy komentujące jego zachowanie, grożące mu, wydające polecenia, w halucynozie czuciowej – czuje chodzące po ciele mrówki, robaki albo obecność włosa w jamie ustnej.

HASZYSZ                                                  

substancja psychoaktywna (uzależniająca); mieszanina żywicy szczytów kwiatów i pędów konopi indyjskich, mogąca powodująca wystąpienie halucynacji. 

HAZARD

od arab. az-zahr = kostka, gra w kości; ryzyko, ryzykowne przedsięwzięcie, narażanie się na niebezpieczeństwo; gra w karty i w inne gry, w których znaczną lub decydującą rolę odnia uprawiania hazardu. grywa przypadek; spotykamy ludzi uzależnionych od hazardu; obecnie w miejsce patologicznego hazardu rozpoznawane są zaburzeod 1957 roku istnieją grupy samopomocowe Anonimowych Hazardzistów (Gamblers Anonymous), które pracują w oparciu o zapożyczony od  AA Program Dwunastu Kroków.

HAZARDU FAZY

1. faza zainteresowania hazardem, która dotyczy głównie dzieci i nastolatków; jest to okres zainteresowania różnymi formami gier, który może trwać 10 i więcej lat. Zaobserwowano bowiem, że niektóre dzieci wykazują szczególne zainteresowanie np. kolorowymi automatami czy maszynami, z których za określoną opłatą można wyciągnąć, przy pomocy specjalnego uchwytu lub wędki, zabawkę czy inny gadżet albo też bardzo chętnie uczestniczą w loteriach dających podobne możliwości. Potwierdzają to relacje wielu graczy, którzy przyznają, że problem hazardu rozpoczął się u nich bardzo wcześnie tj. około 10 roku życia. 2. faza zwycięstw (granie okazjonalne, wygrywanie, fantazjowanie na temat wielkich wygranych, coraz częstsze zakłady i coraz wyższe stawki, wiara w „wielka wygraną” i ryzykowanie coraz większych kwot); 3. faza strat (próby odgrywania się i wysokie pożyczki, wygrane idą na spłaty długów, granie kosztem pracy i domu, ukrywanie swojego hazardu, unikanie wierzycieli i wiara w to, że wkrótce nastąpi kolejna  “wielka wygrana”); 4. faza desperacji (separacja od przyjaciół i rodziny, stan paniki z powodu zagrożonej pracy i narastających długów, presja wierzycieli popycha często ku przestępstwom, wyczerpanie psychiczne, wyrzuty sumienia, poczucie winy, bezradność i depresja); 5. faza utraty nadziei (rozwód, poczucie beznadziejności, myśli i/lub próby samobójcze; pozostają cztery wyjścia – uzależnienie od leków lub alkoholu, więzienie, śmierć samobójcza lub z ręki wierzycieli  albo zwrócenie się o pomoc).

HEDONIZM

postawa życiowa oparta na przekonaniu, że przyjemność (rozkosz) jest najwyższym dobrem.

HEMOGLOBINA

czerwony barwnik krwi znajdujący się w –> erytrocytach, który bierze udział w transporcie tlenu z płuc do tkanek.

HEPATOLOGIA

specjalność medyczna zajmująca się chorobami wątroby.

HEROINA                                     

substancja psychoaktywna (uzależniająca), pochodna –> morfiny.

HERMAFRODYTYZM

obojnactwo, dwupłciowość – występowanie u tego samego osobnika narządów płciowych obu płci.

HIKIKOMORI

japońskie określenie oznaczające osoby, które dobrowolnie izolują się od społeczeństwa, spędzając większość czasu w domu, często w swoim pokoju, unikając kontaktów społecznych przez co najmniej sześć miesięcy. Jest to stan charakteryzujący się głębokim wycofaniem z życia społecznego, brakiem aktywności zawodowej lub edukacyjnej oraz znacznym ograniczeniem kontaktów z otoczeniem, najczęściej z rodziną. 

HIPOCHONDRIA

skłonność do zbytniego przejmowania się własnym zdrowiem.

HISTERIA

jedna z odmian –> nerwicy (obok nerwicy lękowej, nerwicy natręctw, neurastenii, psychastenii itp.).

HIV

ang. – Human Immunodeficiency Virus; wirus wywołujący –> AIDS i atakujący naturalny system obronny organizmu (głównie białe –> ciałka krwi). Zdaniem badaczy HIV pochodzi z Afryki i najprawdopodobniej powstał w wyniku spontanicznej –> mutacji innego wirusa. Istnieją także opinie, że powstał on w wyniku doświadczeń nad bronią biologiczną.

HOMEOSTAZA

stała tendencja organizmu do utrzymywania wewnętrznej równowagi.

HOMOSEKSUALIZM

odchylenie seksualne polegające na kierowaniu popędu seksualnego do osób tej samej płci.

HORMONY

substancje chemiczne regulujące czynności narządów wewnętrznych, wytwarzane w organizmie i przenoszone przez krew.

HOSTEL

mieszkanie zbiorowe – placówka zapewniająca całodobowe zakwaterowanie w warunkach bardzo zbliżonych do domowych z jednoczesnym treningiem samodzielności i możliwością podejmowania zatrudnienia; pobyt trwa przez pewien okres czasu (np. pół roku), a opiekę nad mieszkańcami sprawuje fachowy personel.

HUSS MAGNUS

szwedzki psychiatra, twórca pojęcia –> alkoholizm.

ICD -11

11 Rewizja Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych opublikowana przez Światową Organizację Zdrowia obowiązująca od 2022 r.

IDENTYFIKACJA

utożsamianie się, poczucie silnej więzi emocjonalnej z konkretną lub fikcyjną osobą, grupą lub ideą.

ILORAZ INTELIGENCJI (I.I., IQ)

wskaźnik uzyskany podczas badania –> inteligencji przy pomocy testów psychologicznych (np. testem Wechslera), wyraża stosunek wieku inteligencji do wieku życia pomnożony przez 100; przeciętny I.I. mieści się w przedziale 90 – 109, wartości niższe niż 90 świadczą o –> ociężałości umysłowej, –> upośledzeniu umysłowym lub –> otępieniu.

ILUZJA

złuda, złudzenie zmysłowe – patologiczne zjawisko psychiczne polegające na zmienionym postrzeganiu istniejących realnie Źródeł zewnętrznych bodźców zmysłowych (wzrokowych, słuchowych, smakowych, węchowych i czuciowym); błędna interpretacja czegoś, zniekształcona subiektywnie ocena sytuacji.

IMPOTENCJA

niemoc płciowa; spotykana u mężczyzn niezdolność do odbywania stosunków płciowych; najczęściej przyczyną jest –> nerwica lub –> depresja, ale może być także skutkiem chorób organicznych ( układu nerwowego, hormonalnego, naczyniowego, zatruć itp. )

INFANTYLIZM

występowanie u osób dorosłych cech charakterystycznych dla dzieci.

INHALANTY

lotne substancje psychoaktywne przyjmowane drogą wziewną (poprzez wąchanie, wdychanie). Wąchanie tlenku azotu znane było już w XIX wieku w Wielkiej Brytanii i Ameryce Północnej. Na szerszą skalę, wąchanie benzyny w celu uzyskania stanu odurzenia, zaczęło rozpowszechniać się, w latach pięćdziesiątych, w Stanach Zjednoczonych. W latach sześćdziesiątych, wąchanie klejów, benzyny i rozpuszczalników stało się modne wśród nastolatków zarówno w Stanach Zjednoczonych jak i na Zachodzie Europy. Stopniowo powiększała się ilość substancji, których wdychanie dawało stan odurzenia. Zaczęto wykorzystywać do tego celu kleje, farby, lakiery, detergenty, aerozole, a nawet środki do prania na sucho i gaz propan-butan z butli turystycznych. W latach 70-tych zanotowano w Polsce pierwsze przypadki zatruć rozpuszczalnikiem organicznym o nazwie TRI oraz proszkiem do prania o nazwie IXI, który był podgrzewany i wąchany grupowo przez młodzież. Obecnie najczęściej używane są kleje i rozpuszczalniki. Zawarte w nich związki chemiczne (toluen, benzen, ksylen, trójchloroetan itp.) mają szczególne powinowactwo do tłuszczów i z tego powodu są bardzo wolno eliminowane z organizmu. Głównym ryzykiem związanym z wąchaniem tych związków są, poza możliwością śmiertelnego zatrucia, poważne uszkodzenia wątroby, nerek, serca oraz ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Stopień uszkodzenia zależy m.in. od “stażu” wąchania, czasu ekspozycji oraz intensywności i częstotliwości seansów. W literaturze opisywane były przypadki zespołów móżdżkowych (ataksja, dyzartria, drżenia), zapalenia wielonerwowego oraz zaników mózgu. Wygląd i objawy po użyciu: mocno zaczerwienione oczy (zapalenie spojówek), kichanie, katar, kaszel, niewyraźna mowa, czasami krwawienie z nosa. Osoby wdychające te substancje tzw. “wąchacze” doznają nieodwracalnych zmian w układzie nerwowym, oddechowym i krążenia.

INSTRUKTOR TERAPII UZALEŻNIEŃ

osoba posiadająca kwalifikacje zawodowe uzyskane w szkoleniu specjalistycznym w zakresie terapii uzależnień; kwalifikacje te muszą być potwierdzone certyfikatem instruktora psychoterapii uzależnień.

INSULINA

hormon wytwarzany w trzustce, wpływający na przemiany cukrów (węglowodanów); jej niedobór np. w wyniku uszkodzenia trzustki m.in. przez alkohol powoduje –> cukrzycę.

INTELIGENCJA

sprawność myślenia umożliwiająca jednostce rozwiązywanie nowych zdań, korzystanie z własnych i cudzych doświadczeń, wiedzy i na podstawie tego przystosowywanie się do otaczających warunków oraz wykorzystywanie ich dla swoich potrzeb i własnego rozwoju.

INTERNA

dział medycyny zajmujący się chorobami wewnętrznymi.

INTERNALIZACJA

proces przyjmowania, narzucanych z zewnątrz wartości, norm, zasad postępowania itp. za własne tak, że stają się one częścią –> osobowości; uwewnętrznianie.

INTERWENCJA

włączenie się w jakąś sprawę, wywieranie na kogoś wpływu; sposób postępowania stosowany wobec osoby uzależnionej od alkoholu, którego celem jest nakłanianie jej do podjęcia decyzji o zaprzestaniu picia i rozpoczęciu leczenia. W sesji interwencyjnej biorą udział osoby znaczące dla alkoholika (członkowie rodziny, przyjaciele, przełożeni, współpracownicy itp.), które w oparciu o konkretne fakty ukazują związek między piciem alkoholu a różnymi negatywnymi i przykrymi wydarzeniami (ważne, aby odbywało się to w atmosferze życzliwości i rzeczowości).

INTOKSYKACJA                                            

stan zatrucia organizmu (np. intoksykacja alkoholowa).

INTROWERTYK

w typologii –> osobowości Junga osoba nastawiona „ku wewnątrz”, zagłębiona we własne przeżycia, trzymająca się na uboczu, niechętnie nawiązująca i utrzymująca kontakty z otoczeniem, pełna rezerwy wobec innych, mająca trudności z przystosowaniem się do wymogów środowiska (patrz też –> ekstrawertyk).

INSTYNKT

wrodzone zachowanie ukierunkowane na cel, którym jest przystosowanie się do określonych sytuacji w środowisku (np. instynkt macierzyński, samozachowawczy, seksualny, stadny, ucieczki itd.); termin używany zamiennie z –> popędem i –> potrzebą.

INTUICJA

mimowolne rozumienie rzeczywistości z pominięciem metod racjonalnych.

JADŁOWSTRĘT

–> anoreksja

JATROGENIA

wystąpienie objawów chorobowych w wyniku nieostrożnej wypowiedzi (sugestii, oceny) lekarza.

JELLINEK

kanadyjski uczony, biolog, twórca współczesnego podejścia do –> alkoholizmu.

KAC

kociokwik, pochmiel, katzenjammer – późne objawy zatrucia alkoholem m.in. osłabienie, ból głowy, pragnienie, nudności, zaburzenia żołądkowe itd.

KANABINOLE

pochodne –> konopi

KATATYMIA

dostrzeganie tego czego się pragnie; myślenie życzeniowe; powstawanie przeżyć pod wpływem silnych oczekiwań.

KATHARSIS

oczyszczenie, usunięcie – odreagowanie stanów –> emocjonalnych utrudniających prawidłowe funkcjonowanie psychiczne; cel terapii psychoanalitycznej.

KAROJISATSU

samobójstwo z przepracowania. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku głośny był przypadek Ichiro Oshimy, pracownika największej japońskiej agencji reklamowej Dentsu, który przez 17 miesięcy pracował po80 godzin w tyg odniu, często od 9 rano do 6 rano następnego dnia. W 1991 r. 24-letni Oshima popełnił samobójstwo. Zdaniem rodziny – z powodu przepracowania. Sąd uznał winę pracodawcy. Rodzina dostała odszkodowanie.

KAROSHI

zaangażowanie w pracę, które może doprowadzić do śmierci. Pierwszy przypadek nagłej śmierci z przepracowania (zawał u 29 letniego pracownika) odnotowano w 1969 roku w Japonii i nadano mu w 1982 roku nazwę karoshi. Karoshi odnosi się do przypadków zgonów w wyniku zaburzeń krążeniowo-sercowych u osób przeciążonych pracą i narażonych na silny stres. Dotyczy głównie tzw. „ludzi sukcesu” pracujących ponad 60 godzin tygodniowo i w niewielkim stopniu wykorzystujących urlopy. W kulturze japońskiej śmierć z przepracowania kojarzona jest z sukcesem, jest to wyróżnienie dla rodziny, a posiadanie w rodzinie kogoś, kto w ten sposób rozstał się z życiem jest powodem do dumy.

KAZIRODZTWO

utrzymywanie kontaktów seksualnych pomiędzy najbliższymi krewnymi; zdaniem wielu specjalistów nie jest to przejaw –> dewiacji seksualnej, lecz naruszenie norm prawnych obowiązujących w danym państwie; w niektórych społecznościach kazirodztwo mieści się w ramach norm.

KIŁA

syfilis – choroba weneryczna przenoszona drogą płciową.

KLAUSTROFOBIA

lęk przed zamkniętą przestrzenią (np. windą, zamkniętym pokojem).

KLEPTOMANIA

trudność lub niemożność powstrzymania się od kradzieży przedmiotów (nie dla osobistego użytku czy z chęci zysku), które są zbierane, rozdawane lub wyrzucane; kradzieży towarzyszy uczucie napięcia i gratyfikacji w czasie i tuż po czynie.

KLIN

reintoksykacja, „zaprawka” – żargonowe określenie spożywania alkoholu przez osobę, u której wygasają lub wygasły objawy związane ze stanem upojenia lub picie alkoholu w celu usunięcia lub złagodzenia przykrych dolegliwości (–> objawów zespołu abstynencyjnego) występujących u osób uzależnionych podczas prób odstawieniu alkoholu. Wypicie klina przez osobę uzależnioną pociąga za sobą kontynuację picia i przeciąganie się jego na kolejne dni.

KOALKOHOLIZM

nieużywana dzisiaj forma określania –> współuzależnienia 

KOCIOKWIK

–> kac

KOFEINA                                                  

zawarta w kawie, herbacie, Coca-Coli substancja pobudzająca (psychoaktywna), która może spowodować –> uzależnienie.

KOKAINA                                                  

alkaloid otrzymywany z krasnodrzewu peruwiańskiego dający poczucie  euforii i pobudzenie; należy do substancji psychoaktywnych pobudzających wywołujących głównie zależność psychiczną; otrzymuje się ją z liści krzewów kokainowych (Erythrxylaceae, polska nazwa – krasnodrzew, czerwonokrzew). Roślina ta jest najbardziej rozpowszechniona w Ameryce Południowej (w Andach) a także w zachodnich Indiach oraz w Indonezji. Prawdopodobnie była ona używana przez Indian z Peru już ponad 2000 lat przed n.e. Liście koka żuto, aby usunąć zmęczenie i wywołać euforię. W drugiej połowie XIX wieku, wyizolowany z liści koka alkaloid, zaczęto stosować w medycynie do znieczuleń. Przełom XIX i XX wieku przyniósł rozwój narkomanii kokainowej. Obecnie stosowana jest najczęściej w postaci białego, krystalicznego proszku, który jest wdychany, wąchany jako tabaczka lub palony (crack). Coraz częściej spotyka się osoby wstrzykujące sobie kokainę dożylnie. Jednorazowe przyjęcie kokainy powoduje poprawę samopoczucia, spadek łaknienia i potrzeby snu, wzrost aktywności fizycznej i intelektualnej, stan euforii przechodzący niejednokrotnie w pobudzenie ruchowe i seksualne z lękiem. Przewlekłe zażywanie kokainy prowadzi do wystąpienia zaburzeń snu i łaknienia z postępującym wyniszczeniem, zaburzeń czucia, napadów drgawkowych, urojeń prześladowczych, objawów majaczenia i depresji z zamachami samobójczymi, przejawów agresji oraz innych niekontrolowanych zachowań. Kokainiści przyjmujący kokainę donosowo cierpią dodatkowo z powodu martwicy przegrody nosowej. Kokaina powoduje niewątpliwie uzależnienie psychiczne. Przyjmowana jest najczęściej kilkudniowymi “ciągami”. Zależność fizyczna jest bardzo słaba, a przez niektórych badaczy negowana. Podobnie kontrowersyjne jest występowanie zjawiska tolerancji.

Od 1982 roku spotykają się grupy samopomocowe Anonimowych Kokainistów (Cocaine Anonymous), które pracują w oparciu o zapożyczony od –> AA Program Dwunastu Kroków.

KOMA

–> śpiączka  

KOMISJA EDUKACJI

pełna nazwa: Komisja Edukacji w Dziedzinie Alkoholizmu i Innych Uzależnień Fundacji im. Stefana Batorego; utworzona została w 1989 r. przez prof. Wiktora Osiatyńskiego w celu szkolenia polskich profesjonalistów i nieprofesjonalistów w dziedzinie uzależnień chemicznych, prowadzenia edukacji w środowiskach zawodowo stykających się z problematyką uzależnień, popularyzacji w społeczeństwie wiedzy na temat uzależnień oraz wydawania książek, broszur i materiałów szkoleniowych na temat uzależnień i współuzależnień. Przyczyniła się istotnie do wprowadzenia w Polsce nowoczesnego podejścia do uzależnień i ich leczenia.

KOMPENSACJA

czynność zmierzająca do zrównoważenia jakiegoś braku.

KOMPLEKS

zespół silnie zabarwionych –> emocjonalnie przeżyć, często nieuświadomionych, wywierających wpływ na zachowanie jednostki (np. kompleks niższości).

KOMPOT

„polska heroina” – popularna nazwa przyjmowanej dożylnie substancji uzależniającej, otrzymywanej ze słomy makowej w warunkach domowych (–> opiaty, opium), zawiera mieszaninę wszystkich alkaloidów opium.

KOMPULSJE

–> natręctwa 

KOMPULSYWNE ZACHOWANIA SEKSUALNE

to najczęściej nadmierne korzystanie z pornografii (zdjęcia, filmy), aktywności autoerotyczne (masturbacja), korzystanie z płatnych usług seksualnych oraz angażowanie się w przypadkowe bądź ryzykowne kontakty seksualne.

KONFABULACJE

zmyślone wypowiedzi służące do wypełniania –> luk pamięciowych powstałych u osób z ciężkimi zaburzeniami zapamiętywania i przypominania (np. w –> psychozie Korsakowa). 

KONFORMIZM

tendencja do podporządkowywania się naciskom zewnętrznym.

KONFLIKT

sytuacja przeciwstawnych obowiązków, motywów, zamierzeń, działań.

KONOPIE INDYJSKIE

surowce do produkcji –> haszyszu i –> marihuany. Konopie indyjskie znane również pod nazwa konopie siewne (Cannabis indica albo Cannabis satvia) znane są od ponad 5000 lat, pochodzą z Azji Środkowej. Przez tysiąclecia były używane, przede wszystkim, do produkcji tkanin i powrozów. Jednocześnie są one surowcem do produkcji środków odurzających tj. haszyszu i marihuany. Stan odurzenia uzyskuje się poprzez wciąganie, głęboko do płuc, dymu powstałego podczas palenia konopi. Opis działania substancji odurzającej, o której można sądzić, że była to marihuana można znaleźć, zdaniem niektórych badaczy, już w Starym Testamencie. W Indiach, konopie traktowane są jako roślina święta i odgrywają ważną rolę w kulcie hinduistycznego boga Sziwy. Program Kontroli Narkotyków ONZ szacował, że w 1990 roku 141 milionów ludzi (2,45% populacji świata) nadużywało konopi. W Polsce najbardziej rozpowszechnione są papierosy z marihuaną (potoczne nazwy: trawka, maryśka, skręt). Substancjami biologicznie czynnymi w konopiach są –> tetrahydrokannabinole (THC). Typowy “skręt” zawiera 0,5-1,0 g konopi, które mogą różnić się zawartością od 5 do 150 mg THC. Około 20 do 70% THC dostaje się do płuc, reszta ulega rozpadowi w wynku spalenia lub ucieka z dymem. Jeden “skręt” może wystarczyć do wywołania przyjemnego odczucia (niewielkiej euforii z odprężeniem) u 2-3 palących. Intensywny palacz może wypalić 5 i więcej „skętów” w ciągu doby. Konopie indyjskie traktowane są jako „narkotyk rekreacyjny”, bowiem ich działanie polega na powodowaniu lepszego samopoczucia (m.in. euforii, przekonania o swoich większych możliwościach, kojeniu bólu itp.). Często spotykane są zaburzenia poczucia czasu, przestrzeni, zafałszowany odbiór barw i dźwięków, uczucie utraty łączności ze światem. Niejednokrotnie zaburzenia mogą mieć charakter ostrej psychozy toksycznej (z omamami, iluzjami i urojeniami), stanów lęku i paniki oraz depresji z myślami samobójczymi.  Alkaloidy zawarte w konopiach indyjskich bardzo trudno wydalają się z ustroju. Składnik psychoaktywny – tetrahydrokannabinol utrzymuje się w organizmie przez ok. 30 dni (bardzo łatwo rozpuszcza się w tłuszczach i stąd trudno wydala się). Zależność od kanabinoli jest zależnością psychiczną, ale obserwowano również, po zaprzestaniu palenia, słabo wyrażone objawy zespołu odstawienia (abstynencyjnego).

KORA MÓZGOWA

warstwa istoty szarej, grubości 1,5 – 5 mm, pokrywająca powierzchnie półkul mózgowych.

KORSAKOWA PSYCHOZA

alkoholowy zespół amnestyczny – przewlekła psychoza alkoholowa występująca po wielu latach intensywnego picia, której podstawowymi objawami są zaburzenia pamięci, –> konfabulacje, dezorientacja, zafałszowane rozpoznawanie osób oraz –> zapalenie wielonerwowe.

KRAJOWE BIURO DO SPRAW PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII

Powołane przez Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w 1993 r. instytucja rządowa prowadząca i nadzorująca realizację zadań z zakresu profilaktyki (środowiskowej), rehabilitacji i readaptacji społecznej osób uzależnionych od narkotyków. W 2022 r. włączona do –> KCPU.

KRAJOWE CENTRUM PRZECIWDZIAŁANIA UZALEŻNIENIOM (KCPU)

Powołana w 2022 r. instytucja rządowa, która przejęła zadania PARPA i KBPN.

KROPLÓWKA

powolne, dożylnie wlewanie krwi, innych płynów, leków rozpuszczonych w większych ilościach płynu; stosowana w celach uzupełnienia niedoboru objętości krwi, odżywczych, dla uzupełnienia niedoboru płynów, wydłużenia w czasie dożylnego podawania leków.

KRUCJATA WYZWOLENIA CZŁOWIEKA

maryjny ruch abstynencki przeciwstawiający się pijaństwu, zmierzający do odnowy człowieka i całego społeczeństwa (ogłoszony w 1979 roku).

KRWIAK

krew, która wydostała się poza naczynie w rozwarstwionej tkance lub w jamie ciała (np. opłucnowej, czaszkowej).

KRWINKI

ciałka krwi (czerwone, białe, płytkowe), tzw. morfotyczne elementy krwi.

KUPNOHOLIZM

Kompulsywne kupowanie (zakupoholizm, szopoholizm, ang. buying-shopping disorder, uncontrolled buying, compulsive buying, compulsive shopping, addictive buying, excessive buying) – to przewlekłe, nawracające wydatkowanie pieniędzy, które prowadzi do negatywnych wydarzeń lub odczuć (O’Guinn i Faber 1989).

LABILNOŚĆ

chwiejność – chwiejność afektywna to łatwość przechodzenia z jednego  wzruszenia w drugie, często krańcowo odmienne; charakteryzuje osoby ze zwiększoną pobudliwością –> emocjonalną

LEUKOCYT

białe –> ciałko krwi, które odgrywa bardzo ważną rolę w systemie odpornościowym organizmu.

LĘK

stan –> emocjonalny zbliżony do –> strachu, ale występujący bez wyraźnej przyczyny; uczucie niejasnego i bezprzedmiotowego niebezpieczeństwa, któremu towarzyszą objawy wegetatywne (m.in. przyśpieszenie czynności serca i oddechu, wysychanie śluzówek) i niepokój psychiczny.                                 

LIBIDO

termin stosowany w –> psychoanalizie; oznacza energię psychiczną związana z popędem seksualnym, uważanym za podstawowy popęd życia, który determinuje wszelkie zachowania ludzi.

LSD

lizergid, kwas lizergowy – środek –> halucynogenny powodujący silne –> uzależnienie psychiczne; przyjmowany jest na kostce cukru lub w formie papierka do ssania. 

LUKA PAMIĘCIOWA

palimpsest – zaburzenie pamięci występujące u osób uzależnionych od alkoholu, polegające na niepamięci niektórych wydarzeń z okresu bycia w stanie odurzenia alkoholem; gwarowo – „przerwa w życiorysie”, „urwany film”. 

MAJACZENIE DRŻENNE

–> delirium tremens                      

MAKIWARA

„zupa”- wywar ze słomy makowej o kolorze czarnej kawy i gorzkim smaku, przyjmowany doustnie w razie braku –> kompotu.

MANIA

zaburzenie –> nastroju charakteryzujące się wzmożonym samopoczuciem (zadowolenie, radość, euforia), nadmierną aktywnością psychiczną i ruchową, często nieuzasadnionym optymizmem i przekonaniem o swoich szczególnych możliwościach.

MARIHUANA

„trawka”, „maryśka”, „zioło” – substancja psychoaktywna; mieszanina suszonych liści i kwiatostanów –> konopi indyjskich przeznaczona do palenia lub sporządzania naparów. Długotrwałe przyjmowanie marihuany, szczególnie przez osoby młode, powoduje wystąpienie tzw. zespołu amotywacyjnego („wypalenia się”), który polega na stopniowej utracie zainteresowania codziennymi czynnościami i otaczającym światem. Według badań amerykańskich, objawy te obserwuje u siebie ok. 40% osób systematycznie palących marihuanę. U osób przyjmujących przewlekle przetwory konopi występuje ponadto bezsenność, bóle głowy, spadek wagi ciała a często wyniszczenie spowodowane utratą łaknienia, dolegliwościami żołądkowymi i przewlekłą biegunką. Obserwuje się również negatywny wpływ na procesy pamięciowe oraz spadek sprawności intelektualnej i psychomotorycznej. W 1985 roku w Kalifornii u 37% ofiar wypadków drogowych znaleziono we krwi THC. Dość powszechne są zmiany w układzie oddechowym w postaci przewlekłych zapaleń krtani, oskrzeli, rozedmy płuc a nawet raka płuc. Wynika to m.in. z faktu, ze jeden “skręt” marihuany zawiera w sobie tyle substancji toksycznych co 10-20 zwyczajnych papierosów. Obserwuje się także osłabienie ogólnej odporności organizmu. U kobiet dochodzi do zaburzeń owulacji, skrócenia cyklów miesięcznych i zmniejszenia płodności. Dzieci regularnych palaczek marihuany wykazują, w wieku lat 4, gorszą pamięć i gorzej mówią. U mężczyzn palących Cannabis obniża się ilość i ruchliwość plemników w spermie a także spotykane są częściej, niż w przeciętnej populacji, przypadki impotencji. W badaniach na zwierzętach stwierdzono zmniejszenie aktywności seksualnej.

MEDYCZNA MARIHUANA

jest w Polsce legalna od 2017 r., dostępna jedynie na receptę i wyłącznie w celach leczniczych. Wśród wskazań do jej stosowania są głównie choroby objawiające się przewlekłym bólem.

MARSKOŚĆ                                              

zmiany chorobowe w narządach, charakteryzujące się nadmiernym wytwarzaniem tkanki łącznej włóknistej, która zastępuje miąższ narządów zniszczony długotrwałym działaniem czynników toksycznych lub zapalnych (np. alkoholowa marskość wątroby).

MASKULINIZACJA                                        

związane z zaburzeniami hormonalnymi występowanie niektórych cech męskich u kobiet (spotykana też u kobiet uzależnionych od alkoholu).

MASOCHIZM

potrzeba doznawania bólu i upokorzenia; –> dewiacja seksualna polegająca na osiąganiu silnego podniecenia i rozkoszy seksualnej w sytuacjach całkowitego podporządkowania się i uległości wobec partnera.

MECHANIZMY OBRONNE

sposoby umożliwiające względnie poprawne funkcjonowanie wówczas, kiedy nie jest możliwe zaspokojenie –> potrzeb, likwidacja –> konfliktów wewnętrznych oraz podtrzymanie pozytywnej –> samooceny (m.in. –> racjonalizacja, –> projekcja, intelektualizacja, zaprzeczanie itd.).

MEDIAHOLIZM

„uzależnienie” od środków masowego przekazu (od mass mediów), które może występować w dwóch postaciach tj. jako:

• uzależnienie od przedmiotu (np. od odbiornika telewizyjnego – „telemania”),

• uzależnienie od przekazywanych treści (przez telewizję czy prasę).

MEDYTACJA

technika autopsychoterapii umożliwiająca zmianę osobowości w kierunku m.in. przezwyciężenia własnych lęków, zahamowań, niepewności oraz odkrycie nowych możliwości działania, ukrytych zdolności, zwiększenie możliwości i skali przeżyć itp.

MEGAREKSJA

charakteryzuje się obsesyjnymi staraniami o zwiększenie masy ciała. Można powiedzieć, że jest to realizacja potrzeby „bycia dużym”. W tym celu osoby cierpiące na megareksję objadają się wysokokalorycznymi produktami (np. fast food).

MEOS

mikrosomalny układ utleniania alkoholu biorący udział w przemianie –> alkoholu etylowego w –> aldehyd octowy.

MELANCHOLIA

–> depresja

METABOLIZM

przemiana materii – procesy syntezy i rozpadu odbywające się w żywym organizmie.

MIAŻDŻYCA

skleroza – choroba zwyrodnieniowo – wytwórcza tętnic spowodowana odkładaniem się w ich ścianach tzw. blaszek miażdżycowych utworzonych z substancji tłuszczowo-białkowych oraz soli wapniowych. W wyniku zgrubienia ścian tętnic dochodzi do zwężenia ich światła powstawania ognisk niedokrwienia (np. niedokrwienie m. sercowego, mózgu itd.).

MIGRENA

ból głowy pochodzenia naczyniowo – ruchowego trwający od kilku do kilkunastu godzin. 

MINNESOTA MODEL

sposób podejścia do alkoholizmu i terapii uzależnień zapoczątkowany na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w stanie Minnesota (USA); podejście to charakteryzuje: 

– traktowanie alkoholizmu jako choroby niezawinionej, pierwotnej (nie jest to przejaw innych zaburzeń, po których rozwiązaniu przestanie ona istnieć), postępującej, przewlekłej i śmiertelnej, na której powstanie złożyły się czynniki biologiczne, psychologiczne, duchowe i społeczne (polietiologia);

– uznawanie, że jednym z objawów choroby jest zaprzeczanie (również otoczenie zaprzecza istnieniu tej choroby);

– przekonanie, że wstępna motywacja nie decyduje o przebiegu i wynikach leczenia;

– dążenie do umożliwienia pacjentowi identyfikacji z objawami choroby oraz sprowokowanie pojawienia się potrzeby dokonania zmian w swoim życiu; 

– stawianie jako cel długofalowy dożywotniej abstynencji od wszelkich substancji psychoaktywnych;

– wykorzystywanie filozofii Wspólnoty Anonimowych Alkoholików oraz Programu Dwunastu Kroków;

– włączenie do procesu terapeutycznego osób najbliższych.

Leczenie powinno obejmować  wszystkie sfery życia człowieka, prowadzić je powinien wielodyscyplinarny zespół, w którym b. ważną rolę odgrywają tzw. doradcy (ang. counselors, w Polsce –> instruktorzy/specjaliści terapii uzależnień) rekrutujący się na ogół spośród odpowiednio przeszkolonych i od wielu lat niepijących alkoholików (najczęściej uczestników Wspólnoty –> AA); kolejne fazy leczenia to: uznanie i akceptacja bezsilności wobec substancji uzależniającej, uznanie potrzeby dokonania zmiany oraz pomoc w zmianie stylu życia i modyfikacji destrukcyjnych elementów postępowania. W Polsce, elementy Modelu Minnesota, zastosowano po raz pierwszy w prowadzonym przeze mnie Oddziale Odwykowym Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie w 1986 r.

MITOMANIA

pseudologia, kłamstwo patologiczne – chorobliwa skłonność do opowiadania nieprawdziwych historii, przedstawiania się w niezwykle korzystnym świetle z trudnością do odróżnienia prawdy od zmyśleń i wiarą w swoją wymyśloną rolę.

MITYNG

ang. meeting = spotkanie, zebranie; powszechnie stosowana nazwa dla określenia spotkań –> Anonimowych Alkoholików, –> Al-Anon, –> Alateen, DDA; spotykane są mityngi zamknięte (wyłącznie dla uczestników wymienionych wyżej wspólnot), otwarte (dla uczestników wspólnot oraz innych osób zainteresowanych , spikerskie (wcześniej wyznaczone osoby mówią o sobie), a także dla homoseksualistów, organizacyjne, dla określonych grup zawodowych itp. itd..

MOCZNICA

zespół objawów występujących w niewydolności nerek; samozatrucie spowodowane zatrzymaniem w organizmie trujących produktów przemiany materii.

MODLITWA O POGODĘ DUCHA

modlitwa, która stała się modlitwą –> Anonimowych Alkoholików; nie wiadomo na pewno kto jest jej autorem; jedni za autora uważają rzymskiego cesarza i filozofa Marka Aureliusza (121-180 r. n.e.) natomiast inni XVIII-wiecznego teologa – Friedricha Oetingera; polska wersja modlitwy brzmi następująco :

Boże użycz mi

pogody ducha, abym godził się z tym czego nie mogę zmienić,

odwagi abym zmieniał to co mogę zmienić

i mądrości, abym odróżniał jedno od drugiego. 

MOLESTOWAĆ

natrętnie o coś prosić, narzucać się, zanudzać ciągłymi prośbami.

MORFINA

stosowany w medycynie bardzo silny narkotyczny środek przeciwbólowy (pochodny –> opium) łatwo prowadzący do uzależnienia.

MOTYWACJA

zespół wewnętrznych i zewnętrznych czynników, które uruchamiają celowe działania człowieka; świadome lub nieświadome czynniki (powody, pobudki) skłaniające do określonego działania; motywacja odgrywa istotną rolę przy

podejmowaniu decyzji o zaprzestaniu picia alkoholu i rozpoczęciu leczenia, które może pogłębić motywację do niepicia.

MUTACJA

łac. odmiana,

MUTYZM

brak reakcji słownych przy zachowanej sprawności ośrodków i narządów mowy; spotykany jest najczęściej w przebiegu  chorób psychicznych, ale także może być przejawem świadomego powstrzymywania się do wypowiedzi słownych.

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE                                   

stan, którego podłożem jest zwiększony opór w tętnicach obwodowych; spotykane jest często u osób nadużywających alkoholu.    

NADUŻYWANIE SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH

termin, którego używanie nie jest zalecane przez Światową Organizację Zdrowia, jednak ze względu na dość powszechne stosowanie wymaga wyjaśnień; wg. Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM – IV)

jest to szkodliwy model stosowania substancji prowadzący do istotnego klinicznie upośledzenia lub uszkodzenia manifestującego się wystąpieniem, w ciągu ostatnich 12 miesięcy, co najmniej jednego z wyszczególnionych niżej objawów:

1. Powtarzające się używanie substancji, które powoduje niemożność właściwego wypełniania podstawowych obowiązków w pracy, szkole lub

w domu (np. powtarzająca się absencja, obniżenie wydajności pracy związane z używaniem substancji, nieobecności w szkole, zawieszenie lub relegowanie ze szkoły w związku z używaniem substancji, zaniedbywanie dzieci i gospodarstwa domowego).

2. Powtarzające się używanie substancji w sytuacjach, kiedy stwarza to fizyczne zagrożenie (np. prowadzenie pojazdów lub kierowanie maszynami przez osoby będące pod wpływem substancji).
3. Powtarzające się problemy prawne (np. zatrzymania w związku

z niestosownym zachowaniem pod wpływem substancji).

4. Uporczywe używanie substancji pomimo stałych lub nawracających problemów socjalnych lub międzyludzkich będących skutkiem lub nasilanych przez działanie substancji (np. kłótnie ze współmałżonkiem na temat następstw picia, przemoc fizyczna itp.).

Warunkiem rozpoznania nadużywania jest to, że obok powyższych objawów nigdy nie mogły wytsepować inne, spełniające kryteria uzależnienia od danego rodzaju substancji.

NALTREKSON i NALMEFEN

środki farmakologiczne, zmniejszające potrzebę picia, czy brania („głód”), nie leczą jednak samodzielnie uzależnienia, ale mogą wspierać –> psychoterapią uzależnienia.

NAŁÓG

nazwa stosowana do określenia stanu uzależnienia (np. od alkoholu narkotyków czy nikotyny); popularnie: szkodliwe dla zdrowia przyzwyczajenie (nawyk); termin „nałóg alkoholowy” użyty został po raz pierwszy w 1901 r. przez Kurza i Kraepelina w odniesieniu do osób, które ‘nie były dostatecznie silne, aby zaprzestać picia wówczas, gdy picie narażało je na poważne szkody materialne, społeczne i cielesne”.

NAPOJE ALKOHOLOWE

napoje zawierające alkohol etylowy w różnym stężeniu; najczęściej spotykane to: wódki, koniaki, whisky (zwartość czystego alkoholu 40 – 50%), wina (zaw. alk. 10 – 20%) i piwa (zaw. alk. 3 – 7%).

NARCYZM

stan samouwielbienia, podziwiania i zachwycania się swoimi własnymi cechami fizycznymi oraz psychicznymi, czasami skierowanie zainteresowań erotycznych ku sobie; autofilia.

NARKOMANIA

uzależnienie od –> narkotyków tj. stałe lub okresowe używanie w celach niemedycznych środków odurzających lub substancji psychotropowych albo środków zastępczych, w wyniku czego może powstać lub powstało uzależnienie od nich.

NARKOMANII LECZENIE

zasady postępowania z osobami uzależnionymi od środków odurzających i psychotropowych oaz organizację i zasady funkcjonowania placówek leczniczych i rehabilitacyjno-readaptacyjnych dla tych osób reguluje Ustawa z 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii oraz towarzyszące jej przepisy wykonawcze. Zgodnie z tymi aktami poddanie się leczeniu, rehabilitacji i readaptacji jest dobrowolne. Wyjątek od tej zasady dotyczy młodzieży do lat 18 oraz osób skazanych na karę pozbawienia wolności za przestępstwa pozostające w związku z użyciem środków odurzających i psychotropowych. Czas leczenia nie jest określony z góry, jednak nie może trwać dłużej niż 2 lata. Poza placówkami opieki zdrowotnej, w udzielaniu pomocy osobom uzależnionym, uczestniczą organizacje społeczne takie jak MONAR, Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii, Towarzystwo Powrót z U i inne.

NARKOTYKI

substancje –> psychoaktywne (środki odurzające) pochodzenia roślinnego lub syntetycznego, których przyjmowanie prowadzi do –> uzależnienia (–> narkomanii); popularna nazwa środków odurzających (psychoaktywnych). W medycynie stosowane są jako środki przeciwbólowe, uspokajające i nasenne; produkcja, handel i stosowanie ich pozostaje pod ścisłym nadzorem.

NASTRÓJ

stan uczuciowy (–> emocjonalny) towarzyszący ogółowi przeżyć i spostrzeżeń, utrzymujący się przez dłuższy okres czasu, zmieniający się w zależności od czynników wewnętrznych (np. własne problemy, stan somatyczny) i zewnętrznych (wydarzenia w otoczeniu); spotykamy stany obniżonego nastroju (np. w –> depresji) i podwyższonego (np. w –> manii).

NATRĘCTWA

kompulsje, obsesje – zaburzenia sfery –> emocjonalnej i –> woli przejawiające się występowaniem, na zasadzie przymusu, bez udziału woli: myśli, impulsów lub czynności, którym towarzyszy przekonanie chorego o ich niedorzeczności i niecelowości. Przykładem może być wielokrotne sprawdzanie zamkniętych drzwi, mycie rąk, liczenie, myśli bluźniercze, myśli żeby kogoś udusić albo wyskoczyć przez okno itp. kompulsje – dotyczą sfery ruchowej, obsesje – myślenia.

NATRĘTNE MYŚLI

idee, wyobrażenia lub impulsy do działania, które pojawiają się w świadomości w sposób stereotypowy; niemal zawsze przeżywane są w sposób przykry i towarzyszy im lęk a osoba, która ich doświadcza bezskutecznie stara się im przeciwstawić.

NAWRÓT CHOROBY                                           

nazywany często popularnie, ale niesłusznie „wpadką” lub „zapiciem ” jest procesem o swoistej dynamice oraz indywidualnym i dość charakterystycznym przebiegu, cechującym się powrotem do starych, istniejących jeszcze przed podjęciem leczenia, wzorców funkcjonowania (myślenia, odczuwania i zachowań), które mogą ale nie muszą zakończyć się piciem; według tej definicji nawrót dotyczy wyłącznie osób, które ukończyły pomyślnie co najmniej podstawowy program terapii profesjonalnej (lub przepracowały większość Kroków AA utrzymując jednocześnie dłuższą abstynencję); pozostałe przerwania abstynencji należałoby traktować jako ciągłość choroby; szczególną rolę w tym procesie odgrywa zmiana sposobu myślenia oraz utrata kontroli nad zachowaniem; znajomość sygnałów nawrotu oraz tzw. programu –> HALT ułatwia uniknięcie nawrotu.

NAWYK  

czynność utrwalona poprzez wielokrotne powtarzanie, często wykonywana automatycznie.

NEGATYWIZM

reagowanie na polecenie w sposób opaczny rozluźnionych przeciwstawianie się im (negatywizm czynny) lub ignorowanie ich (negatywizm bierny); w sensie szerszym – wszelkie negatywne postawy wobec otoczenia.

NEOLOGIZMY

słowa, których nie ma w zwykłym słowniku, a które zostały utworzone przez osobę i którym osoba ta nadała znaczenie.

NERW             

wiązka włókien nerwowych o różnej grubości i długości, otoczona osłonką, przewodząca w obu kierunkach bodźce między obwodem a częścią centralną układu nerwowego.

NERWICA

czynnościowe zaburzenie –> psychogenne spowodowane szeroko rozumianymi –> urazami psychicznymi, bez obecności zmian organicznych w tkankach i narządach; istnieje szereg klasyfikacji nerwic.

NEURALGIA

newralgia, nerwoból 

NEURASTENIA

odmiana –> nerwicy charakteryzująca się ciągłym uczuciem zmęczenia i wyczerpania które nie ustępują przy odpoczynku.

NEURON                  

komórka nerwowa zbudowana z ciała komórki i wypustek (–> neuryt i –> dendryt).

NEUROPLASTYCZNOŚĆ

neuroplastyczność, znana również jako plastyczność mózgu, to zdolność układu nerwowego do zmiany swojej struktury i funkcji w odpowiedzi na doświadczenia, uczenie się, uszkodzenia oraz inne czynniki środowiskowe, w tym do samonaprawy. Jest to niezwykle ważna cecha, szczególnie w kontekście uszkodzeń mózgu, gdzie odegrać może kluczową rolę w procesach regeneracji i rehabilitacji.

NEUROPRZEKAŹNIKI

przekaźniki, transmitery, mediatory – naturalne związki chemiczne uwalniane w –> synapsie i pośredniczące w przekazywaniu stanów pobudzenia lub hamowania między –> neuronami. Odgrywają istotną rolę m.in. w procesach pamięci i uczenia. Do neuroprzekaźników zaliczamy m.in. –> niektóre aminy biogenne (np. acetylocholinę, noradrenalinę, dopaminę, serotoninę), kwas gamma-aminomasłowy (GABA) oraz niektóre –> aminokwasy.

NEURYT

wypustka komórki nerwowej.

NIEDOROZWÓJ UMYSŁOWY

–> upośledzenie umysłowe             

NIEPAMIĘĆ

–> amnezja                                    

NIEŻYT ŻOŁĄDKA  

ostre lub przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka; dość często spotykane jest u osób nadużywających alkoholu.

NIKOTYNA

alkaloid, substancja uzależniająca zawarta w tytoniu. Głównym alkaloidem tytoniu jest nikotyna, która działa na organizm pobudzająco. Dawka 5 – 15 g. nikotyny powoduje objawy ostrego zatrucia (m.in. nudności, wymioty, pocenie się, ślinotok, tachykardia, przyspieszenie oddechu, wzrost ciśnienia krwi). Ostre zatrucie nikotyną może zakończyć się śmiercią na skutek  porażenia  ośrodka oddechowego i zaburzeń w układzie krążenia. Śmiertelna dawka nikotyny wynosi 40 – 100 g. a ilość ta zawarta jest w 2 – 4 papierosach.

Palenie tytoniu nie powoduje wprawdzie natychmiastowych i groźnych dla organizmu następstw, jest jednak przyczyną wielu poważnych chorób. Zdaniem niektórych, wypalenie jednego papierosa skraca życie o 5 minut.

Z przeprowadzonych w Polsce badań wynika, że co drugi nowotwór złośliwy u mężczyzn w wieku 35 – 65 lat jest ściśle związany z paleniem tytoniu. Inne badania wykazały, że osoby palące zapadają na nowotwór płuc 20 razy częściej niż niepalący, mają osłabiony system odpornościowy, częściej zapadają też na choroby układu krążenia, przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Osłabienie systemu odpornościowego jest wynikiem upośledzenia syntezy przeciwciał, bowiem nikotyna wpływa uszkadzająco na błony lisosomalne hamujące działanie układów enzymatycznych i syntezę białka. Dość powszechnie spotykane jest pogorszenie apetytu, smaku i węchu. Wśród robotników zatrudnionych w fabrykach tytoniu, obok innych objawów przewlekłego zatrucia nikotyną, stwierdzano pogorszenie ostrości wzroku, zwężenie obwodowe pola widzenia, upośledzenie rozpoznawania barw, zmiany w spojówce, rogówce, naczyniach siatkówki i naczyniówki a także neuropatię nerwu wzrokowego. Badania wskazują na to, że palenie tytoniu powoduje krótkotrwały wzrost stężenia wolnych kwasów tłuszczowych we krwi, hipercholesterolemię, hiperglikemię a także na zwiększone ryzyko powstawania zmętnień soczewki (zaćmy). Udowodniono również niekorzystny wpływ palenia papierosów przez kobiety ciężarne na płód. Częstość palenia przez kobiety ciężarne oceniana jest od 12 do 39%. Z badań wynika, że palenie papierosów przez kobiety ciężarne wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia poronienia samoistnego, porodu przedwczesnego a także z możliwością wystąpienia wad rozwojowych u dziecka. Na wdychanie dymu tytoniowego narażone jest również otoczenie palacza (tzw. palenie bierne). Stwierdzono, że samo przebywanie przez ok. 4-5 godzin w zadymionym pomieszczeniu jest równoznaczne z wypaleniem kilku papierosów. Zdaniem niektórych badaczy za uzależnieniem od nikotyny przemawiaj m.in.: palenie ok. 20 papierosów dziennie, wypalenie pierwszego papierosa w ciągu 30 min. po obudzeniu się (nierzadko na czczo), częste i głębokie zaciąganie się dymem tytoniowym i palenie podczas choroby.

Wprawdzie uzależnienie od nikotyny traktowane jest jako uzależnienie psychiczne, jednak po nagłym przerwaniu palenia obserwowano stany przypominające niektóre objawy abstynencyjne np. niepokój i rozdrażnienie oraz dolegliwości ze strony układu krążenia. Obserwowano też związek między wystąpieniem objawów abstynencyjnych a piciem kawy. Z badań wynika, że tytoń jest substancją psychoaktywną inicjującą, bardzo często, inne uzależnienia. 

NIKOTYNIZM

uzależnienie od –> nikotyny;

od 1985 roku spotykają się grupy samopomocowe Anonimowych Nikotynistów (Nicotine Anonymous), które pracują w oparciu o zapożyczony od –> AA Program Dwunastu Kroków.

NIMFOMANIA

chorobliwa aktywność seksualna kobiet, współistniejąca czasami z nadużywaniem alkoholu.

OBDUKCJA

sądowo-lekarskie oględziny ciała lub zwłok. 

OBJADANIE SIĘ (przejadanie się, hyperphagia, polyphagia)

Od bulimii różni się tylko tym, że chorzy nie próbują w panice pozbyć się przyjętych pokarmów czy kalorii. Na tę dolegliwość cierpią najczęściej mężczyźni i jest ona najbardziej rozpowszechnionym rodzajem zaburzeń w odżywianiu się. Większość osób cierpiących na tę dolegliwość jest bardzo zestresowana taką sytuacja. Są to bowiem najczęściej ludzie bardzo ambitni i stawiający sobie wysokie wymagania.

Ukrywają oni starannie swoją dolegliwość i wstydzą się tego, że nie potrafią

kontrolować swojego zachowania. Próbują samotnie poradzić sobie z problemem, jednak najczęściej bez powodzenia.

Objawami objadania się są m.in.:

• świadomość braku kontroli nad czynnością jedzenia,
• strach przed niemożnością zatrzymania czynności jedzenia,
• jedzenie aż do momentu poczucia przepełnienia,
• jedzenie po kryjomu,
• jedzenie małych ilości w towarzystwie innych osób,
• próbowanie różnych diet.

OBJAWY ABSTYNENCYJNE

–> abstynencyjne objawy                

OBŁĘD ALKOHOLOWY

paranoja alkoholowa – przewlekła i trudna do leczenia choroba psychiczna (nazywana też obłędem zazdrości, zespołem Otella), występująca u mężczyzn uzależnionych od alkoholu, której podstawowym objawem jest zespół urojeń niewiary małżeńskiej, (przekonanie o niewierności seksualnej partnerki, śledzenie, poszukiwanie dowodów zdrady i winy itp.).

OBOJNACTWO

hermafrodytyzm – występowanie u jednego osobnika zarówno  gonad męskich jak i żeńskich, przy niedostatecznie rozwiniętych zewnętrznych narządach płciowych. 

OBOWIĄZEK LECZENIA ODWYKOWEGO

zgodnie z Ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi z 1982 roku i jej późniejszymi nowelizacjami, jeżeli osoba uzależniona od alkoholu (opinię w przedmiocie uzależnienia wydaje biegły specjalista) w związku z piciem alkoholu “powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchyla się od pracy albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny” – może zostać zobowiązana przez sąd do poddania się leczeniu w stacjonarnym lub niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego (art. 24 – 33).

OBSESJE

–> natręctwa                                       

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

część układu nerwowego odpowiedzialna za przewodzenie bodźców między –> ośrodkowym układem nerwowym a otoczeniem, odpowiedzialna za czucie i ruch. 

OCIĘŻAŁOŚĆ UMYSŁOWA

pogranicze normy i –> upośledzenia umysłowego.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA OSÓB NIETRZEŹWYCH

nowy Kodeks karny (Dz.U. z dnia 2 sierpnia 1997 r., nr 88, poz. 553) reguluje tę sprawę w art. 31.

• 1. Nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem.
• 2. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
• 3. Przepisów §1 i §2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawi się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć.

ODTRUCIE

–> detoksykacja, „detox”.                                   

ODWYKOWE LECZNICTWO

istniejący w służbie zdrowia system placówek prowadzących leczenie osób uzależnionych od alkoholu i członków ich rodzin; w systemie, tym zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dn. 5 marca 1998 roku, znajdują się:  wojewódzki ośrodek terapii uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia, przychodnia terapii uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia (w jej skład wchodzić powinna poradnia dla osób uzależnionych od alkoholu oraz poradnia dla osób współuzależnionych), poradnia dla osób z problemami alkoholowymi, oddział leczenia alkoholowych zespołów abstynencyjnych, całodobowy oddział terapii uzależnienia od alkoholu, dzienny oddział terapii uzależnienia od alkoholu oraz ośrodek  terapii uzależnień od alkoholu. Do placówek lecznictwa odwykowego trafiają coraz częściej osoby uzależnione od innych substancji psychoaktywnych, najczęściej od leków.

Na potrzebę objęcia „alkoholików” opieką oraz konieczność ich leczenia, jako pierwszy w Polsce, zwrócił uwagę w 1818 r. ojciec polskiej alkohologii – dr Jakub Szymkiewicz. Zaproponował tworzenie dla alkoholików (nazywanych jeszcze wówczas pijakami) “specjalnych instytutów i domów poprawy”. W swoim “Dziele o pijaństwie” zaproponował szereg sposobów odzwyczajania od alkoholu takich jak np. dodawanie do wódki środków wykrztuśnych, zmniejszanie ilości wypijanej wódki poprzez zmniejszanie pojemności tego samego kieliszka, do którego wkapuje się codziennie po jednej kropli laku, „refleksje przełożonych i rekolekcje duchowe” oraz kary cielesne. Nieco później, bo w 1882 roku, znany polski psychiatra Adolf Rothe zaproponował tworzenie „ochronek dla pijaków”.

Pierwszy na świecie zakład leczniczy dla „alkoholików” otwarto w 1857 r. w Bostonie (USA).  Pierwszy na ziemiach polskich, zakład leczenia „alkoholików” powstał w roku 1905 r. w Gościejowicach (zabór pruski), natomiast pierwsza poradnia “przeciwalkoholowa” powstała w Poznaniu w 1907 roku. W 1999 roku, na terenie Polski funkcjonowało ponad 500 placówek leczenia uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia.

OFTALMOLOGIA

okulistyka, nauka o chorobach oczu i ich leczeniu (gr. ophtalmos – oko, logos – nauka)

OGLĄDACTWO

osiąganie podniecenia seksualnego poprzez podglądanie ludzi, bez ich wiedzy i najczęściej w sytuacjach intymnych.

OINOMANIA

dawna nazwa alkoholizmu (uzależnienia od alkoholu); nazwa pochodzi od greckiego słowa oinos = wino. 

OMAM

–> halucynacja                                        

OMAMICA ALKOHOLOWA

–> halucynoza alkoholowa                

OMAMY RZEKOME

pseudoomamy – spotykane w przebiegu niektórych chorób psychicznych oraz zatruć substancjami psychoaktywnymi doznania zmysłowe, zbliżone do –> halucynacji, pozbawione cech obiektywności, ze współistniejącą świadomością ich nierzeczywistego charakteru (np. głosy w głowie, w jamie brzusznej).

OPIATY

opioidy – pochodne makowca, alkaloidy zawarte w maku ogrodowym, który dotarł do Europy ponad 4 tysiące lat temu. Mak zawiera wiele różnych alkaloidów (m.in. morfinę, opium, kodeinę, papawerynę itd.), które po odpowiedniej przeróbce można stosować jako środki przeciwbólowe, uspokajające i przeciwbiegunkowe. Morfinę na przykład wprowadzono w roku 1870 do leczenia żołnierzy rannych podczas Wojny Secesyjnej w Stanach Zjednoczonych. Wkrótce okazało się, że wielu żołnierzy kontynuowało przyjmowanie jej również po zakończeniu leczenia. Nazwa opium pochodzi od greckiego słowa “opion”, które oznacza sok roślinny. Sokiem tym jest mleczko uzyskiwane z dojrzewających makówek. Kiedy mleczko jest niedostępne przyrządzany jest wywar ze słomy, makowin lub pędów zwany zupką lub makiwarą. Wśród polskich narkomanów najbardziej rozpowszechnionymi opioidami były: tzw. kompot (polska heroina), –> makiwara, „zielone” (substancja uzyskiwana z mleczka makowego w okresie letnim, która po odpowiedniej przeróbce jest przyjmowana dożylnie), morfina a niejednokrotnie różne mieszanki zawierające w sobie pochodne makowca. Uzależnienie może rozwinąć się już po pierwszym lub drugim wstrzyknięciu. Osoby wstrzykujące sobie te środki (przeważnie dożylnie) można rozpoznać po śladach nakłuć na rękach, nogach, czasem na szyi bądź na stopach. W przypadkach niemożności wkłucia się do żyły stosowane są wstrzyknięcia domięśniowe. W pewnym okresie bardzo popularne stało się palenie heroiny tzw. „brown sugar”. Jednorazowe przyjęcie pochodnych makowca powoduje takie objawy jak: euforia i niepokój ruchowy lub spowolnienie z sennością, zwężenie źrenic, osłabienie reakcji na światło, suchość śluzówek jamy ustnej, obniżone łaknienie, spadek ciśnienia krwi. Przewlekłe przyjmowanie powoduje wyniszczenie, spadek odporności, bladość skóry ze zmianami zapalnymi i skłonnością do wyprysków, zanik żył powierzchownych, przewlekłe zaparcia i zaburzenia miesiączkowania.

OPILSTWO OKRESOWE

–> dipsomania                         

OPIUM                                                     

substancja psychoaktywna, uzależniająca zawarta w maku ogrodowym : w języku greckim słowo „opion” oznacza sok roślinny.

ORTOREKSJA

obsesyjna troska o zdrowe odżywianie (orthorexia nervosa, gr. ortho – prawidłowy, oreksis – apetyt). Ortorektyk koncentruje się na jakości spożywanych pokarmów. Wyznawanie „jedynej słusznej ideologii” dotyczącej jedzenia jest źródłem konfliktów związanych głownie z przechowywanie, przygotowywaniem i spożywaniem posiłków.

Ortorektycy najczęściej unikają:

– niektórych warzyw i owoców – z obawy przed zawartymi w nich pestycydami,

– żywności zawierającej sztuczne barwniki i konserwanty,

– bułek – z uwagi na zawartość tzw. „polepszaczy”

– mięsa i nabiału – z obawy przed zawartymi w nich antybiotykami,

– wędlin – ze względu na występowanie w nich kons

OSŁUPIENIE

Stupor – stan cechujący się brakiem, istotnym zmniejszeniem lub zablokowaniem ruchów spontanicznych i reaktywnych oraz brakiem reakcji psychomotorycznych –> mutyzmem.

OSOBOWOŚCI ZABURZENIA 

wadliwy rozwój –> osobowości przejawiający się głównie w zachowaniu i działaniu; odchylenia od normy w zakresie cech –>. charakteru –> temperamentu lub sfery popędowej.

OSOBOWOŚĆ

zespół względnie stałych i trwałych warunków wewnętrznych (–> charakteru, –> temperamentu, –> intelektu oraz konstytucji fizycznej) decydujących o tym w jaki sposób człowiek reguluje swoje stosunki z otaczającym światem a więc determinujących specyficzny sposób przystosowania się jednostki do otoczenia; jest ściśle powiązana z procesami poznawczymi, motywacyjnymi, temperamentem, sprawnością intelektualną itp.

OSTRE PSYCHOZY ALKOHOLOWE                                 

choroby psychiczne występujące obok objawów zespołu abstynencyjnego, u części osób uzależnionych od alkoholu; najczęściej spotykane to –> delirium tremens i ostra –> halucynoza. 

OSTRZEGAWCZE OBJAWY

sygnały poprzedzające wystąpienie pełnego obrazu –> zespołu uzależnienia od alkoholu:

– stwierdzenie, że alkohol odpręża i daje ulgę, redukuje napięcie i niepokój, osłabia poczucie winy, ośmiela, ułatwia zaśnięcie itp.;

– poszukiwanie, inicjowanie i organizowanie okazji do wypicia oraz picie z chciwością, wyprzedzanie kolejek, powtarzające się przypadki upicia;

– picie alkoholu w miejscach, gdzie nie powinno się tego robić (np. w pracy);

możliwość wypicia większej niż uprzednio ilości alkoholu tzw. “mocna głowa”;

– trudności z odtworzeniem wydarzeń, które miały miejsce podczas picia ( tzw. palimpsesty alkoholowe, „urwane filmy”, “przerwy  w życiorysie” );  

– picie alkoholu w samotności przez osoby, które uprzednio piły wyłącznie w sytuacjach towarzyskich, a później – świadome ukrywanie swojego picia;

– podejmowanie prób ograniczania picia;

– unikanie rozmów na temat swojego picia, a później – reagowanie gniewem bądź agresją na sygnały sugerujące ograniczenie picia;

– reagowanie rozdrażnieniem w sytuacjach utrudniających dostęp do alkoholu;  

– picie alkoholu pomimo zaleceń lekarskich sugerujących powstrzymywanie się od picia;

– powtarzające się przypadki prowadzenie samochodu  po niewielkiej nawet ilości alkoholu;

– zaniedbywanie obowiązków ( rodzinnych, zawodowych itp.) w związku z piciem.

OŚRODEK APOSTOLSTWA TRZEŹWOŚCI

utworzony w 1968 r., przez Ojca Benignusa Jana Sosnowskiego (1912-1997), przy Klasztorze Braci Mniejszych Kapucynów w Zakroczymiu Ośrodek prowadzący kursy – rekolekcje z zakresu problematyki  –> uzależnień dla osób świeckich i duchowieństwa oraz działalność wydawniczą; w Ośrodku odbywają się również  „dni skupienia” –> Anonimowych Alkoholików  i  –> Al-Anon.

OŚRODKOWY UKŁAD NERWOWY

część –> układu nerwowego (mózg, rdzeń przedłużony, rdzeń kręgowy).

OTĘPIENIE

demencja – stale postępujące obniżanie się sprawności umysłowej oraz przystosowania społecznego na skutek różnych schorzeń ośrodkowego układu nerwowego (pierwotnych lub wtórnych) u osoby, która osiągnęła swój optymalny poziom rozwoju. W obrazie klinicznym dominują zaburzenia pamięci (głównie zapamiętywania), obniżenie poziomu ogólnej sprawności –> intelektualnej, znacznie gorsze wykonywanie codziennych czynności życiowych oraz zmiany w zakresie życia emocjonalnego (m.in. chwiejność uczuciowa, niewspółmierne do bodźca reakcje emocjonalne, osłabienie uczuć wyższych). Jednym z czynników powodujących otępienie jest alkohol. 

OTĘPIENIE RZEKOME

pseudodemencja – udzielanie rażąco błędnych odpowiedzi na najprostsze pytania połączone często z bezsensownym zachowaniem, towarzyszącymi zwykle mniejszymi lub większymi zaburzeniami –> świadomości; spotykane jest w psychozach reaktywnych, głównie tzw. więziennych; osoba demonstrująca objawy pseudodemencji w chwilach, kiedy nie jest obserwowana, zachowuje się względnie prawidłowo.

PADACZKA

epilepsja, „choroba św. Walentego” – zespół objawów somatycznych, wegetatywnych i psychicznych, który może występować na podłożu różnych zmian morfologicznych i metabolicznych w mózgu takich jak:

1. padaczkorodne uszkodzenia mózgu:

– w czasie życia płodowego (m.in. różyczka matki, toksoplazmoza, zatrucie ciążowe i inne choroby matki, urazy, niedotlenienie płodu);

– uszkodzenia okołoporodowe (urazy mechaniczne, krwotoki wewnątrzczaszkowe, niedotlenienie podczas powikłań okołoporodowych i inne);

– okres poporodowy (zapalenia opon i mózgu, choroby naczyniowe mózgu; otwarte i zamknięte urazy czaszkowo-mózgowe; czynniki toksyczne – np. zatrucia alkoholem, ołowiem, tlenkiem węgla; guzy mózgu – nowotwory, wągrzyca, bąblowiec; choroby wrodzone, wcześnie nabyte lub dziedziczne – wady rozwojowe mózgu, lipidozy, fakomatozy, zespół Downa itp.

2. “padaczki metaboliczne” (w zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej, hipokalcemii, hipoglikemii itd.); padaczka charakteryzuje się występowaniem tzw. napadów padaczkowych; napady mogą mieć charakter drgawek uogólnionych lub ograniczonych do pewnych części ciała, rozmaitych reakcji ruchowych, zaburzeń świadomości, doznań zmysłowych, nagłych zmian nastroju; napady padaczkowe w postaci tzw. drgawkowych napadów abstynencyjnych spotykane są również u osób uzależnionych od alkoholu.

PADACZKA   ALKOHOLOWA

nazwa używana dla określenia napadów drgawkowych występujących w przebiegu  zespołu abstynencyjnego u osób  uzależnionych od alkoholu.

PALIMPSEST

–> luka pamięciowa              

PANIKA

napad silnego –> lęku

PAŃSTWOWA AGENCJA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH (PARPA)

powstała w 1993 r. instytucja rządowa podlegająca Ministrowi Zdrowia i Opieki Społecznej, której zadaniem były m.in. działania profilaktyczne oraz rozwiązywanie problemów alkoholowych w Polsce. W 2022 r została połączona z Krajowym Biurem ds. Narkomanii i utworzono Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

PARAPSYCHOLOGIA

rodzaj zainteresowań związanych ze zjawiskami psychicznymi (paranormalnymi), których istnienie jest często kwestionowane w świetle badań naukowych; do zjawisk tych należą m.in. telepatia, jasnowidzenie, zdolność do przewidywania przyszłości itp.

PARANOJA

przewlekła –> psychoza charakteryzująca się obecnością usystematyzowanego i logicznie skonstruowanego systemu –> urojeń.

PARANOJA ALKOHOLOWA

–> obłęd alkoholowy                    

PARPA

–> Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

PATOLOGIA

nauka o procesach i stanach chorobowych organizmu; stan odbiegający od normalnego.

PEDOFILIA

kontakty seksualne osoby dorosłej z dziećmi.

PELAGRA

rumień lombardzki – zaburzenia powstałe w wyniku niedoboru głównie wit. PP oraz witamin grupy B, witaminy A i C; spotykana jest u osób uzależnionych od alkoholu.

PERCEPCJA

postrzeganie przedmiotów, zjawisk i procesów zachodzących w zasięgu zmysłów.

PERFEKCJONIZM

dążenie do doskonałości w wykonywaniu czegoś (jeżeli jest przesadne wówczas utrudnia lub uniemożliwia sprawne działanie).

PERFORACJA

przedziurawienie (np. ściany żołądka).

PERMAREKSJA

uzależnienie od bycia na diecie, które polega na skrupulatnym ważeniu posiłków, dokładnym liczeniu kalorii i ciągłym pilnowaniu ograniczeń w codziennym jadłospisie. Zdarza się, że permareksja poprzedza anoreksję.

PERYSTALTYKA

ruchy robaczkowe jelit umożliwiające przesuwanie się miazgi pokarmowej wzdłuż jelita.

PETIT MAL

mały napad –> padaczkowy; krótkotrwały stan całkowitej utraty świadomości, bez drgawek ale z towarzyszącymi niekiedy ruchami mimowolnymi.

PICIE SZKODLIWE

spożywanie alkoholu, które wywołuje szkody w funkcjonowaniu fizycznym i psychicznym człowieka.

PICIE RYZYKOWNE

spożywanie alkoholu w takich ilościach i w taki sposób, że wiąże się to z bardzo wysokim prawdopodobieństwem wystąpienia szkód zdrowotnych, o ile sposób picia nie ulegnie istotnym zmianom.

PIENIACTWO

uporczywe udowadnianie swoich racji, bez uwzględniania punktu widzenia innych osób z jednoczesnym podejrzewaniem tych osób o niechęć, przekupstwo wyraźnie działania w złej wierze oraz ze skłonnością do pisania odwołań, skarg i zażaleń; istotne jest w nim udowodnienie własnych racji a nie jakiekolwiek inne korzyści; w krańcowych przypadkach dochodzi do rozwinięcia się tzw. obłędu pieniaczego (–> paranoi).

PIJAŃSTWO

zły i szkodliwy dla organizmu człowieka –> nawyk (obyczaj) związany z częstym spożywaniem dużych ilości alkoholu; nawyk ten można w każdej chwili zmienić i tym samym nie dopuścić do rozwinięcia się -> alkoholizmu; pijaństwo jest bardzo często mylone ze zjawiskiem chorobowym jakim jest –> uzależnienie od alkoholu („alkoholizm”).

PIROMANIA

podpalanie lub próby wzniecania pożarów bez widocznego motywu, ale z uporczywym zainteresowaniem się tematami związanymi z ogniem czy pożarem.

PLACEBO

substancja obojętna farmakologicznie, identycznie wyglądająca jak określony lek i podawana zamiast niego.

PLĄSAWICA

choroba układu nerwowego charakteryzująca się występowaniem ruchów mimowolnych (niezależnych od woli chorego).

POCHMIEL

–> kac                                             

PODŚWIADOMOŚĆ

procesy psychiczne, które odbywają się bez udziału świadomości.

POLINEUROPATIA

–> zapalenie wielonerwowe                  

POPĘD

termin używany zamiennie z terminami –> potrzeba, –> instynkt; biologicznie uwarunkowany czynnik ukierunkowujący zachowania na jego zaspokojenie, nieświadoma siła biologiczna wywołująca określone zachowanie.

POTENCJA SEKSUALNA

zdolność do reakcji seksualnych oraz wykonywania określonych funkcji seksualnych.

POTRZEBA

dotkliwie odczuwany brak czegoś zmuszający organizm do zmiany tego stanu (do zaspokojenia potrzeby); –> psychologia dzieli potrzeby na biologiczne (np. pokarmu, seksualne) oraz społeczne (np. znaczenia, władzy).

PRACOHOLIZM

Inne określenia: uzależnienie od pracy (workaddiction), nadmierna praca (excessive work), „szał pracy”, pożądanie pracy.

Robinson definiuje pracoholizm jako: „kompulsywną potrzebę pracy mimo braku zewnętrznej presji, co manifestuje się poprzez wymagania stawiane sobie, niemożność regulowania nawyków pracy oraz przesadne przyzwolenie na pracę kosztem wykluczenia innych form życiowych aktywności”

Scott i wsp. definiują pracoholizm jako: wykonywanie pracy zawodowej w czasie wolnym od pracy, myślenie o pracy będąc poza pracą i wykonywanie pracy ponad to co jest wymagane od pracownika.

PREAMBUŁA

ang. preamble = wstęp – wprowadzenie do aktu prawnego wyjaśniające okoliczności jego wydania oraz cele jakim powinien służyć;

Preambuła –> AA  jest to krótki tekst charakteryzujący w wielkim skrócie Wspólnotę AA:

“Anonimowi Alkoholicy są wspólnotą mężczyzn i kobiet, którzy

dzielą się nawzajem swoim doświadczeniem, siłą i nadzieją, aby rozwiązać swój wspólny problem i innym pomagać w wyzdrowieniu z alkoholizmu. Jedynym warunkiem uczestnictwa jest chęć zaprzestania picia. Nie ma w AA żadnych składek ani opłat, jesteśmy samowystarczalni poprzez własne, dobrowolne datki. Wspólnota AA nie jest związana z żadną sektą, wyznaniem, partią organizacją lub instytucją; nie angażuje się w żadne publiczne polemiki; nie zajmuje stanowiska w jakichkolwiek sporach. Naszym najważniejszym celem jest pozostawać trzeźwym i pomagać innym alkoholikom w osiągnięciu trzeźwości”.

PREGOREKSJA

obsesja na punkcie szczupłej sylwetki u kobiet ciężarnych, poimo tego, że ciąża nie jest przeszkodą ani dla intensywnych ćwiczeń fizycznych, ani do ścisłej diety.

PREWENCJA

zapobieganie, uprzedzanie; patrz też –> profilaktyka

PROHIBICJA

prawny zakaz produkcji, dystrybucji i konsumpcji napojów alkoholowych.

PROBIERZ TRZEŹWOŚCI

rurka wypełniona wskaźnikiem koloru pomarańczowego, który pod wpływem powietrza wydychanego przez osoby będące w stanie po spożyciu alkoholu – zabarwia się  na kolor zielony.

PROFILAKTYKA

zapobieganie niekorzystnym zjawiskom; całokształt działań i środków mających na celu zapobieganie np. chorobom (m.in. alkoholizmowi).

program dwunastu kroków

zapoczątkowany przez Wspólnotę –> Anonimowych Alkoholików program zdrowienia z alkoholizmu, który po zmodyfikowaniu został zaadaptowany przez wiele innych wspólnot samopomocowych; na świecie spotykają się m.in. grupy Anonimowych Narkomanów (Narcotics Anonymous – od 1953 r.), Anonimowych Hazardzistów (Gamblers Anonymous – od 1957 r.), Anonimowych Żarłoków (Overeaters Anonymous – od 1960 r.), Anonimowych Osób z Problemami Emocjonalnymi (Emotions Anonymous – od 1971 r.), Anonimowych Dłużników (Debtors Anonymous – od 1976 r.), Anonimowych Kokainistów (Cocaine Anonymous – od 1982 r.), Anonimowych Nikotynistów  (Nicotine Anonymous – od 1985 r.) a także grupy Dorosłych Dzieci Alkoholików (Adoult Children of Alcoholics – od 1984 r.); spotykane są również grupy anonimowych astmatyków, migrenowców, skazańców, recydywistów, osób z kłopotami małżeńskimi  itp. itd..

PROJEKCJA

jeden z –> mechanizmów obronnych polegający na przypisywaniu innym ludziom własnych negatywnych –> uczuć, cech lub –> motywów postępowania; często spotykana u osób uzależnionych.

PROMIL

tysięczna część liczby, dziesiąta część procenta, oznaczona %0.

PRZYMUSOWE LECZENIE ALKOHOLIKÓW

istniejąca do 1982 roku forma postępowania z osobami uzależnionymi od alkoholu; o zastosowaniu przymusowego leczenia w ambulatoryjnych placówkach lecznictwa odwykowego decydowały tzw. komisje społeczno – lekarskie, a do zakładów lecznictwa stacjonarnego kierowały sądy powiatowe na wniosek tych komisji; obecnie forma ta nie istnieje i została zastąpiona –> obowiązkiem leczenia odwykowego.

PRZYTOMNOŚĆ

–> świadomość

PSEUDODEMENCJA

–> otępienie rzekome

PSEUDOLOGIA

–> mitomania  

PSEUDOOMAMY

–> omamy rzekome 

PSYCHASTENIA

rodzaj –> nerwicy charakteryzujący się występowaniem poczucia obcości, obojętności, trudnościami w podejmowaniu decyzji , znużeniem, przygnębieniem itp.. 

PSYCHIKA

całokształt procesów i cech psychicznych istot żywych; funkcja mózgu; specyficzna organizacja procesów i psychicznych charakterystycznych dla danej jednostki lub typowa dla pewnej grupy społecznej.

PSYCHIATRIA

dziedzina medycyny, nauka o zaburzeniach i –> chorobach psychicznych, ich przyczynach, objawach, sposobach leczenia.

PSYCHOAKTYWNE SUBSTANCJE                                       

związki chemiczne powodujące uzależnienie; należą do nich: alkohol, opiaty, przetwory konopi indyjskich, niektóre leki uspokajające, przeciwbólowe i nasenne, kokaina, substancje pobudzające (amfetamina, spidy), halucynogeny , tytoń (nikotyna), lotne rozpuszczalniki, inhalanty; substancje te mogą być przyjmowane doustnie, w formie tabaczki do wąchania, podskórnie, dożylnie lub wdychane.   

PSYCHOANALIZA

stworzona przez Zygmunta Freuda metoda leczenia zaburzeń psychicznych oparta na badaniu głębokich struktur psychicznych, „nauka o nieświadomości” człowieka.

PSYCHODEGRADACJA ALKOHOLOWA                                     

zespół nieodwracalnych zmian cech –> osobowości polegający m.in. na zubożeniu życia –> uczuciowego i zainteresowań, osłabieniu lub zaniku społecznej –> motywacji działania, osłabieniu zdolności planowania i przewidywania; bywa często zbyt pochopnie rozpoznawana u osób uzależnionych od alkoholu.

PSYCHODRAMA

technika psychoterapeutyczna stosująca grę dramatyczną.

PSYCHOGENNE  ZABURZENIA

zaburzenia spowodowane –> urazami psychicznymi czyli trudnymi sytuacjami (od drobnych niepowodzeń do wydarzeń tragicznych i wstrząsających), które ujemnie wpływają na stan psychiczny.

PSYCHOLOGIA

nauka o zachowaniu człowieka i zwierząt wyższych, wyróżnia się wiele różnych kierunków (np. analityczna, humanistyczna, głębi, postaci) oraz zastosowań (np. kliniczna, lekarska, sądowa, pracy, pedagogiczna).

PSYCHOMETRIA

ogół metod i technik pozwalających mierzyć zjawiska psychiczne.

PSYCHOPATA

Osoba z osobowością nieprawidłową, którą charakteryzują cechy:

• powierzchowny urok, 
• kontrolowanie swoich zachowań,
• manipulowanie innymi,
• wyrachowanie, wszystko co robi jest dobrze zaplanowane, nie jest impulsywne
• wyolbrzymione poczucie własnej wartości,
• nieprzestrzeganie norm społecznych,
• kłamanie,
• brak wstydu, 
• brak poczucia winy,
• brak empatii,
• brak poszanowania uczuć innych osób,
• niezdolność do miłości,
• samolubność, 
• niezdolność uczenia się na własnych błędach.

PSYCHOPATIA

termin używany często dla określenia –> nieprawidłowej osobowości; jedno z najbardziej wieloznacznych pojęć psychiatrycznych. Zaliczana jest obok –> socjopatii do osobowości dyssocjalnej. Jest cięższą formą socjopatii.

PSYCHOSOMATYKA

Medycyna psychosomatyczna – gałąź medycyny zajmująca się zarówno wpływem stanu psychicznego na powstawanie zmian somatycznych (fizycznych, organicznych), jak i chorób somatycznych na funkcje psychiczne.

PSYCHOTERAPIA

Jest to metoda terapeutyczna polegająca na oddziaływaniu terapeuty (psychoterapeuty) na psychikę pojedynczego pacjenta (psychoterapia indywidualna) lub grupy pacjentów (psychoterapia grupowa). Istnieją różne metody psychoterapii np. psychoterapia psychoanalityczna, racjonalna, sugestywna itd. Jest ona zindywidualizowanym i kompleksowym leczeniem biologicznym wykorzystującym wszystkie regulacje biologiczne leżące u podstaw złożonych reakcji mózgu. Skuteczne terapie powodują kompleksowe, trwałe, mierzalne zmiany fizyczne w mózgu. Psychoterapia może modyfikować funkcje mózgu i metabolizm w określonych obszarach mózgu.

PSYCHOTERAPIA UZALEŻNIENIA OD ALKOHOLU

Leczenie osób uzależnionych uwzględniające następujące cele:

• przekazanie wiedzy na temat:

– substancji psychoaktywnych oraz objawów uzależnienia od nich;

– związku między używaniem alkoholu (i innych substancji psychoaktywnych)     a negatywnymi zjawiskami zdrowotnymi (w stanie fizycznym, psychicznym, duchowym), rodzinnymi, zawodowymi, materialnymi,   prawnymi itp.;

– spowodowanych przez alkohol zaburzeń przebiegu procesów myślenia, których następstwem jest wyciąganie niewłaściwych wniosków oraz podejmowanie niekorzystnych dla siebie decyzji;

 – ukształtowanego przez zaburzone procesy myślowe fałszywego obrazu życia z alkoholem, który to obraz służy podtrzymywaniu picia pomimo     oczywistych strat jakie ono powoduje;

– konieczności naprawiania, w przebiegu procesu zdrowienia, różnorodnych szkód spowodowanych piciem alkoholu;

– konieczności przyjęcie osobistej odpowiedzialności za przebieg procesu zdrowienia jako warunku skuteczności tego procesu;

• „uporządkowanie” życia uczuciowego

– nauka rozpoznawania, nazywania i adekwatnego wyrażania własnych     uczuć;

– uzyskanie świadomości, że niektóre stany emocjonalne (np. wstyd, poczucie winy, złość, samotność, brak zaufania) pogarszają samopoczucie i     mogą pociągać za sobą picie alkoholu;

– uzyskanie świadomości, że osłabione (a często zerwane) związki emocjonalne z najbliższymi wpływają niekorzystnie na wzajemną komunikację, a tym samym utrudniają (uniemożliwiają) pozytywny wpływ tych osób na funkcjonowanie alkoholika;   

• „uporządkowanie” życia duchowego

– zrozumienie czym jest duchowość oraz odróżnienie jej od religijności;

– weryfikacja własnego systemu wartości;

– budowa pozytywnej wizji siebie samego oraz swojego dalszego życia;

– wyszukanie kogoś lub czegoś silniejszego od siebie tj. własnej Siły Wyższej, która pomoże w zatrzymaniu choroby, będzie wspomagać proces zdrowienia oraz dalszą dbałość o zdrowie;

• weryfikacja zachowań

– znalezienie zależności między piciem alkoholu a własnymi zachowaniami;

– uzyskanie świadomości, że niektóre zachowania pociągają za sobą picie alkoholu;

– uzyskanie świadomości, że do zaprzestania picia konieczna jest modyfikacja niektórych zachowań oraz nauka nowych;

• poprawienie relacji społecznych

– nabycie umiejętności niezbędnych do lepszego rozumienia samego siebie i      swojego funkcjonowania oraz lepszego komunikowania się i       współbrzmienia z innymi ludźmi;

– przebudowa dotychczasowych relacji z otoczeniem (bliskim i dalszym);

– budowa nowych związków z osobami, które nie używają alkoholu w sposób     destrukcyjny;

– nabycie umiejętności korzystania, w procesie zdrowienia, z pomocy innych      ludzi w osobach głównie profesjonalistów i trzeźwiejących alkoholików.

– nabycie umiejętności umożliwiających rozpoznawanie sytuacji zagrażających powrotem do picia;

Podczas realizacji powyższego należy zawsze pamiętać o realizacji zadań 

• w zakresie zdrowia fizycznego

– kontynuacja leczenia zmian somatycznych i systematyczna kontrola u odpowiedniego lekarza specjalisty;

– odzyskanie sprawności fizycznej

– prowadzenie racjonalnego trybu życia (praca, odpoczynek, odżywianie w tym nauka właściwego odżywiania).

PSYCHOZA

–> choroba psychiczna

PSYCHOZA KORSAKOWA

–> Korsakowa psychoza

PSYCHOZA REAKTYWNA

– choroba psychiczna wywołana przez silny –> uraz psychiczny będący skutkiem jednorazowego przeżycia lub szeregu przeżyć; charakterystyczne jest istnienie zrozumiałego związku między wydarzeniami a reakcją psychiczną.

PSYCHOZY EGZOGENNE

choroby psychiczne uwarunkowane czynnikami zewnętrznymi powstałe np. w wyniku infekcji czy zatruć (m.in. alkoholem).           

PSYCHOZY ENDOGENNE

choroby psychiczne o nieustalonej przyczynie, które związane są prawdopodobnie z wrodzonymi defektami czynności –> ośrodkowego układu nerwowego np. –> schizofrenia.

PULMONOLOGIA

specjalność medyczna zajmująca się chorobami układu oddechowego.

PYCHA

postawa podyktowana świadomością swych zasług (prawdziwych i wyimaginowanych) z tendencją do ich przeceniania; jest powiedzenie: pycha kroczy przed upadkiem.

RACJONALIZACJA

jeden z –> mechanizmów obronnych człowieka polegający na uzasadnianiu lub usprawiedliwianiu w sposób racjonalny (rozumowy) postaw i działań uwarunkowanych czynnikami emocjonalnymi lub motywami, które jednostka pragnie ukryć lub z których nie zdaje sobie w pełni sprawy; mechanizm ten jest często spotykany u osób uzależnionych od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych.

RADIOTERAPIA

leczenie, głównie chorób nowotworowych, poprzez naświetlanie promieniami jonizującymi (promieniami Roentgena i pierwiastków promieniotwórczych takich jak rad czy kobalt).

RDZEŃ KRĘGOWY

część –> ośrodkowego układu nerwowego (obok mózgu i rdzenia przedłużonego).

REAKCJA „KRÓTKIEGO SPIĘCIA”

określenie używane przez –> psychiatrów dla nazwania zachowania stanowiącego rozładowanie trwającego od dłuższego czasu napięcia –> emocjonalnego; reakcja następuje po zadziałaniu bodźca ściśle związanego z dotychczasowym –> traumatyzującym przeżyciem; zachowanie jest obca –> osobowości. 

REANIMACJA

ożywianie, resuscytacja – przywracanie do życia ze stanu –> śmierci klinicznej; powrót do życia jest możliwy, jeśli śmierć kliniczna nie trwa dłużej niż 3-4 minuty od chwili zatrzymania krążenia i oddychania.

RECEPTORY 

wyspecjalizowane elementy układu nerwowego, w których dochodzi do przekształcenia energii bodźca na impuls nerwowy; „narządy” za pomocą których organizm odbiera podniety z zewnątrz.

REGRESJA

w języku psychologicznym określenie to oznacza powrót do prymitywnych form reagowania (zachowań) charakterystycznych dla wcześniejszych faz rozwojowych człowieka.

REHABILITACJA

przystosowanie do czynnego udziału w życiu społeczeństwa osób, które z powodu choroby lub kalectwa utraciły sprawność fizyczną lub psychiczną; w języku prawniczym – przywrócenie praw, uniewinnienie osoby uprzednio skazanej, zatarcie skazania.

REINTOKSYKACJA

–> „klin”  

REKTYFIKACJA

proces oczyszczenia spirytusu z ubocznych produktów fermentacji oraz zmniejszania w nim zawartości wody.

RELAKSACJA 

wprowadzenie organizmu w stan odprężenia; osiągnięcie stanu wewnętrznej równowagi i wewnętrznego spokoju.

REMISJA

przejściowe złagodzenie przebiegu choroby lub całkowite ustąpienie jej objawów.

RESEKCJA

wycięcie, usunięcie (np. chorego narządu, zęba). 

RESOCJALIZACJA

działania mające na celu przywracanie utraconych lub rozluźnionych związków społecznych; dążenie do tego, aby jednostka była zdolna do pełnienia aprobowanych społecznie ról przypisywanych zazwyczaj osobom w jej wieku i jej płci.

RESPIRATOR

przyrząd, który automatycznie umożliwia sztuczne oddychanie.

REZONANS MAGNETYCZNY

rezonans magnetyczny (Magnetic Resonance Imagin – MRI) jest to nieinwazyjna metoda diagnostyczna, która wykorzystuje silne pole magnetyczne i fale radiowe do tworzenia szczegółowych obrazów wnętrza ciała.

ROZKOJARZENIE

zaburzenia mowy (i myślenia) polegające na rozbiciu związków logicznych, przy zachowaniu prawideł gramatyki i składni; brak związku i sensu w wypowiedziach, brak logicznego powiązania między fragmentami wypowiedzi, niezrozumiałe przeskoki z tematu na temat; przy znacznie nasilonym rozkojarzeniu można zrozumieć jedynie pojedyncze słowa (tzw. sałatka słowna).

RUCH TRZEŹWOŚCI (RTMK)

pełna nazwa: Ruch Trzeźwości im. Św. Maksymiliana Kolbe; utworzony został w 1983 roku jako kontynuacja tradycji katolickich stowarzyszeń trzeźw ościowych i abstynenckich (Akcja katolicka, Krucjata Wstrzemięźliwości, Krucjata Miłości, –> Krucjata Wyzwolenia Człowieka), skupia trzy kręgi osób tj. sympatyków, przyjaciół apostolstwa trzeźwości (osoby, które zobowiązały się całkowitej wstrzemięźliwości od picia alkoholu, palenia i narkotyków) oraz miłośników apostolstwa trzeźwości (animatorzy i krzewiciele abstynencji),                    

SADYZM

potrzeba całkowitego podporządkowania sobie drugiego człowieka po to, aby możliwe było upokarzanie go i zadawanie mu bólu; –> dewiacja seksualna polegająca na odczuwaniu silnego podniecenia i rozkoszy seksualnej poprzez poniżanie i zadawanie bólu partnerowi.

SAMOBÓJSTWO – OCENA RYZYKA

ryzyko samobójstwa jest istotnie wyższe u osób demonstrujących: wysoki poziom lęku z niepokojem ruchowym, poczucie beznadziejności i przekonanie o znalezieniu się w sytuacji bez wyjścia, duże poczucie winy, nastrój  dysforyczny, dolegliwości bólowe w przebiegu schorzeń somatycznych oraz u osób cierpiących na przewlekłe zaburzenia snu;

SAMOOCENA

postawa wobec samego siebie, zwłaszcza wobec własnych możliwości; może być pozytywna i negatywna, wysoka i niska; w sposób istotny wpływa na funkcjonowanie człowieka; osoby z niską samooceną częściej sięgają po alkohol.

SAMOOKALECZENIA

samouszkodzenia – zachowania obliczone na uzyskaniu określonego celu; zwykle są to płytkie nacięcia skóry żyletką, często dokonywane w stanie po spożyciu alkoholu.

SATYRYZM

chorobliwy stan nadmiernego pobudzenia seksualnego u mężczyzn.

SCHIZOFRENIA

grupa psychoz –> endogennych, których podstawową cechą wg. Bleulera jest rozpad lub rozszczepienie osobowości (gr. schizo – rozszczepiam, phren – rozum), występują w niej m.in.  –> urojenia, –> omamy i –> pseudoomamy.

SENNOWŁÓCTWO

niezamierzone wstawanie i chodzenie podczas snu przy niskim poziomie –> świadomości, reaktywności i sprawności ruchowej pokryte zwykle niepamięcią.

SKAZA

skłonność do określonych chorób (np. skaza wysiękowa, naczyniowa, moczanowa itd.).

SŁOWOTOK

nadmiar chaotycznie wypowiadanych słów, spotykany najczęściej w –> gonitwie myślowej.

SOCJOPATA

Osoba cechująca się takimi cechami jak:

• zaburzone odczuwanie empatii, strachu, wyrzutów sumienia,
• skłonność do ryzyka, 
• potrzeba stymulacji, 
• nieodpowiedzialne zachowania, 
• nielojalność,
• unikanie obowiązków,
• niezdolność uczenia się na błędach, 
• trudność w utrzymaniu pracy i życia rodzinnego. 

SOCJOPATIA

Zaburzenie osobowości zaliczane do osobowości dyssocjalnej.

SPECJALISTA PSYCHOTERAPII UZALEŻNIEŃ

osoba z wyższym wykształceniem, która posiada kwalifikacje zawodowe uzyskane w szkoleniu specjalistycznym w zakresie terapii uzależnień; kwalifikacje te muszą być potwierdzone certyfikatem specjalisty psychoterapii uzależnień wydanym przez Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego.

SPEKTRUM AUTYZMU

Spektrum autyzmu (ASD ang. autism spectrum disorder) to szerokie pojęcie, które obejmuje zaburzenia charakteryzujące się występowaniem nieprawidłowości w zakresie zachowania, komunikacji, relacji społecznych i funkcji poznawczych. Mają one podłoże neurologiczne, jednak nie udało się do tej pory ustalić dokładnych przyczyn i w różnym stopniu wpływają na jakość życia i funkcjonowanie w społeczeństwie dzieci oraz osób dorosłych.

SPIDY

używana przez narkomanów nazwa dla określenia grupy substancji pobudzających (np. –> amfetamina, kokaina).

SPONSOR

ang. sponsor = ojciec (matka) chrzestny/a, poręczyciel, osoba (firma) finansująca; we Wspólnocie –> Anonimowych Alkoholików mianem sponsora określa się alkoholika z dłuższym stażem w trzeźwieniu i autorytetem, pełniącego rolę przewodnika i doradcy dla innego alkoholika, który poprosił o sponsorowanie. Podstawowym zadaniem sponsora jest udzielanie podopiecznemu pomocy w pracy nad Programem Dwunastu Kroków; dokonując wyboru sponsora należy mieć na uwadze, aby była to osoba tej samej płci, która legitymuje się wystarczająco długim okresem abstynencji i zdrowienia, “przerobiła” co najmniej pięć pierwszych Kroków, zapoznała się dokładnie z podstawowymi pozycjami literatury AA, systematycznie uczestniczy w mityngach AA, pracuje nad Krokami i co jest niezwykle ważne – ma swojego własnego sponsora.

STAN NIETRZEŹWOŚCI                                       

zawartość powyżej 0,5 promila alkoholu we krwi; według kodeksu karnego (§16 art. 115) „stan nietrzeźwości w rozumieniu kodeksu zachodzi wtedy, gdy: (1) zawartość alkoholu we krwi przekracza 0,5 promila albo prowadzi do stężenia przekraczającego te wartości lub (2) zawartość alkoholu w 1 dcm sześciennym wydychanego powietrza przekracza 0,25 mg albo prowadzi do stężenia przekraczającego tę wartość”.

STAN PO SPOŻYCIU ALKOHOLU                                

zawartość od 0,2 do 0,5  promila alkoholu we krwi.

STAN UPOJENIA

–> upicie  

STŁUSZCZENIE                                             

odkładanie się tłuszczu w komórkach narządów miąższowych (u osób nadużywających alkoholu szczególnie często spotykane jest stłuszczenie wątroby).

STRACH

stan –> emocjonalny wynikający z poczucia realnego zagrożenia. 

STRES

stan organizmu spowodowany działaniem różnych czynników szkodliwych (np. psychicznych, fizycznych, infekcyjnych, metabolicznych itd.). 

STUPOR

–> osłupienie

SUBSTANCJE PSYCHOAKTYWNE

–> psychoaktywne substancje to związki chemiczne mające bezpośredni lub następczy wpływ na funkcjonowanie mózgu, czego efektem są zmiany postrzegania, nastroju, świadomości, procesów poznawczych (np. zapamiętywania) i zachowania.

SUBSTANCJE PSYCHOTROPOWE

substancje pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działające na ośrodkowy układ nerwowy, określoną w wykazie substancji psychotropowych stanowiących załącznik nr 3 do ustawy z dn. 24 kwietnia 1997 roku o przeciwdziałaniu narkomanii.

SUCHOŚĆ

we Wspólnocie Anonimowych Alkoholików określane jest  w ten sposób samo powstrzymywanie się od picia alkoholu bez równoczesnej –> zmiany osobistej.

SUCHY KAC

popularna nazwa zespołu rzekomoabstynencyjnego; wystąpienie objawów identycznych jak –> abstynencyjne pomimo długiego okresu powstrzymywania się od picia alkoholu.

SUMIENIE GRUPY

sposób podejmowania decyzji w grupie AA, w sprawach dotyczących grupy jako całości (głosują wszyscy uczestnicy grupy).

SUPEREGO

nadjaźń; ogół zasad moralnych wprowadzonych do nieświadomości człowieka.

SYMPTOM

objaw czegoś np. choroby

SYMULACJA

świadome udawanie czegoś (np. choroby) w celu wprowadzenia kogoś w błąd.

SYNAPSA

miejsce styku komórek nerwowych, w którym przekazywany jest impuls nerwowy.

SYNDROM

zespół współwystępujących symptomów (np. objawów choroby). 

SYNTONIA

zdolność do emocjonalnego współbrzmienia z otoczeniem; osoby syntoniczne charakteryzuje łatwość w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z otoczeniem.

ŚMIERĆ BIOLOGICZNA

stan, w którym obecne są tzw. znamiona śmierci tj. bladość powłok, stężenie pośmiertne, oziębienie ciała, plamy opadowe i wysychanie powłok ciała.

ŚMIERĆ KLINICZNA

utrata przytomności, bezwład ciała, zanik odruchów, ustanie krążenia i oddychania; w tym stanie przez okres do 3-4 min. narządy i tkanki zachowują swoją żywotność co pozwala na przywrócenie do życia za pomocą –> reanimacji.

ŚMIERĆ MÓZGOWA

stan charakteryzujący się objawami śmierci –> ośrodkowego układu nerwowego tj. brak jakichkolwiek odruchów wewnętrznych (sztucznie utrzymanie ciśnienia krwi i oddech), brak jakichkolwiek odruchów zewnętrznych (ścięgnistych, rogówkowych itp.), wykonane dwukrotnie w ciągu 24 godzin badanie –> EEG nie wykazało czynności bioelektrycznej mózgu.

ŚPIĄCZKA

koma – głęboki stan zaburzeń przytomności (–> świadomości) niemożliwy do przerwania zwykłymi środkami stosowanymi do przebudzenia, spotykany m.in. w stanach zatrucia alkoholem i innymi substancjami psychoaktywnymi. Rozróżniamy cztery stopnie śpiączki: 1. – zachowana reakcja na głos,

2 – zachowana reakcja na dotyk, 3 – zachowana reakcja na ból, 4 – brak reakcji nawet na ból.

ŚRODEK ODURZAJĄCY

substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działająca na ośrodkowy układ nerwowy; wykaz środków odurzających zawarty jest w załączniku nr 2 do ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r.  o przeciwdziałaniu narkomanii.

ŚWIADOMOŚĆ

przytomność – stan czuwania i orientacji w tym co się dzieje; zdolność umysłu do odzwierciedlania obiektywnej rzeczywistości.

TACHYKARDIA

znaczne przyśpieszenie czynności serca, które może przejść w częstoskurcz (odwrotne zjawisko, czyli spowolnienie czynności serca nazywane jest –> bradykardią).

TANOREKSJA

ang. tanning addiction – jest to kompulsywne opalanie się, czyli celowe i nadmierne wystawianie się na działanie promieni ultrafioletowych (UV). Osoby cierpiące na tanoreksję uważają, że ich zbyt blada cera jest niezdrowa i tym samym obniża atrakcyjność. Skutkiem takiego myślenia jest ciągłe poszukiwanie okazji do opalania się (solarium, plaża) w celu uzyskania akceptowanego, ciemnego odcienia skóry, jaki mają dziewczyny z plaży Copacabana w Rio de Janeiro. Niestety osiągnięcie zadowolenia z koloru swojej skóry nie jest najczęściej możliwe z powodu zaburzonego obrazu własnego ciała. Ciągłe poszukiwanie okazji do opalania może odbijać się niekorzystnie nie tylko na życiu rodzinnym i zawodowym ale także na stanie zdrowia. Tanoreksja prowadzi bowiem do wysuszenia skóry i nieodwracalnych zniszczeń naskórka, co grozi rakiem skóry.

TEINIZM

teizm – określenie stanu nadużywania herbaty zawierającej w sobie teinę, która należy do substancji uzależniających (psychoaktywnych).

TELEPATIA

stosowany w –> parapsychologii termin określający zdolność do przekazywania myśli na odległość, bez korzystania z pomocy środków technicznych i bez pośrednictwa zmysłów.

TEMPERAMENT

charakterystyczny dla danej jednostki zespół, względnie stałych, cech zachowania i procesów psychicznych uwarunkowanych głównie przez jej właściwości biologiczne a przejawiających się w różnych formach działania.

TEMPOSIL

Dipsan, C.C.C. – cytrynian karbamidu wapnia używany w celu odstraszania od picia alkoholu, działający na podobnej zasadzie jak –> disulfiram (Anticol, Antabus, Esperal).

TEOBROMINA

alkaloid występujący m.in. w nasionach kakaowca i liściach herbaty; duże dawki powodują pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego.

TEOFILINA

alkaloid występujący m.in. w liściach herbaty i zarodkach nasion kola (Cola vera), który działa podobnie jak –> kofeina (m.in. pobudza ośrodkowy układ nerwowy, a zatrucia charakteryzują się silnym podnieceniem).

TEST

zestaw punktowanych pytań będących obiektywnym sprawdzianem wiadomości, oceną właściwości psychicznych, zdolności, sprawności itp.

TESTY PRZESIEWOWE

testy mające na celu uchwycenie populacji osób pijących alkohol problemowo, u których wystąpiły już wczesne objawy –> ryzykownego lub –> szkodliwego picia oraz ułatwienie postawienia –> diagnozy uzależnienia od alkoholu; do najczęściej używanych w warunkach klinicznych testów przesiewowych należą: CAGE (nazwa pochodzi od pierwszych liter najważniejszych słów w poszczególnych pytaniach wersji oryginalnej), oparte na jego pytaniach TWEAK i T-ACE, MAST (25-pytaniowy Michigan Alcoholism Screening Test) wraz z jego modyfikacjami (10-pytaniowym BMAST i 13-pytaniowym SMAST), SAAST (35-pytaniowy test do samooceny Self-Administered Alcoholism Screening Test) oraz AUDIT(The Alcohol Use Disorders Identification Test); do badań przesiewowych wśród młodzieży opracowano w 1990 roku test POSIT (Problem-Oriented Screening Instrument for Teenagers), który zawiera 14 pytań dotyczących picia alkoholu oraz używania innych substancji psychoaktywnych.

TETRAHYDROKANNABINOL (THC)

Organiczny związek chemiczny, składnik konopi indyjskich (cannabis indica), który posiada właściwości psychoaktywne i silnie uzależniające obecny m.in. w marihuanie.

TETRAHYDROIZOCHINOLINA (TIQ), oraz              

TETRAHYDROBETAKARBOLINA  (THBC)                            

substancje, które odgrywają prawdopodobnie ważną rolę w powstawaniu uzależnienia od alkoholu, powstają w wyniku reakcji zachodzącej między –> aldehydem octowym a –> aminami biogennymi. 

TIAMINA                                                  

witamina B1, której niedobór prowadzi do choroby –> beri-beri.

TIKI

mimowolne, raptowne, powtarzające się, nierytmiczne ruchy (obejmujące najczęściej ograniczone grupy mięśni), które nie służą żadnemu widocznemu celowi; mogą manifestować się również wyrzucaniem z siebie, bez określonego celu, dźwięków lub wyrazów.

TOKSYKOMANIA

–> uzależnienie                              

TOKSYNA

trucizna – substancja zaburzająca przebieg normalnych czynności życiowych w organizmie.

TOLERANCJA

postawa lub zachowanie polegające na uznawaniu prawa innych ludzi do posiadania przekonań, postaw i zachowań różnych od naszych, a nawet sprzecznych; zdolność organizmu do znoszenia bez ujemnych skutków

wpływu szkodliwych substancji;

TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA (CT)

warstwowe badanie radiologiczne (rentgenowskie); źródło promieniowania rentgenowskiego i detektor, który je rejestruje, są ruchome, obracają się wokół ciała pacjenta i wykonują wiele zdjęć, każde w nieco innej pozycji. W ten sposób powstaje kilka tysięcy ujęć badanego narządu, które komputer łączy w jeden trójwymiarowy obraz.

TRANSAMINAZY

enzymy przenoszące grupę aminową i umożliwiające powstawanie –> aminokwasów w organizmie; ich poziom jest wyraźnie wyższy m.in. w zawale serca i w chorobach wątroby.

TRANSSEKSUALIZM

rozbieżność między poczuciem psychicznym płci a budową ciała (np. transseksualista czuje się mężczyzną „uwięzionym” w ciele kobiety – i odwrotnie) prowadząca w wielu przypadkach do operacyjnej zmiany płci genitalnej i zmiany płci socjalnej (metrykalnej).

TRANSWESTYTYZM

przebieranie się w odzież płci przeciwnej w celu osiągnięcia rozkoszy seksualnej.

trauma

uraz psychiczny; uszkodzenie organizmu, będące następstwem obrażenia ciała.

TREMOR

drżenie alkoholowe; drżenie rąk a często całego ciała występujące u osób uzależnionych w przebiegu zespołu –> objawów abstynencyjnych.

TRZEWIA

narządy wewnętrzne umiejscowione w klatce piersiowej jamie brzusznej i miednicy; wnętrzności.

TRZEŹWOŚĆ

przeciwieństwo stanu –> upicia (–> stanu nietrzeźwości) czyli bycie w stanie, który nie wskazuje na spożycie alkoholu; przytomność umysłu, kierowanie się rozumem, rozsądkiem , dojrzałe postępowanie i trafne ocenianie sytuacji; w środowisku leczących się alkoholików i ich terapeutów, trzeźwością nazywane jest równoczesne istnienie obu powyższych stanów; trzeźwość rozpatrywana jako cnota jest częścią cnoty umiarkowania, które umożliwia człowiekowi zajmowanie właściwej postawy wobec napojów alkoholowych, cnotę trzeźwości można realizować poprzez umiarkowanie w piciu oraz na drodze całkowitej –> abstynencji (tzw. trzeźwość abstynencka).

TRZYNASTY KROK

Anonimowi Alkoholicy tak określają dążenie do zbliżenia seksualnego z osobą poznaną na mityngu AA; takie postępowanie jest szczególnie niedopuszczalne w stosunku do nowicjuszy i podopiecznych sponsora.

UBEZWŁASNOWOLNIENIE

akt prawny ograniczający częściowo lub całkowicie zdolność do działań prawnych; prawo przewiduje ubezwłasnowolnienie z powodu uzależnienia od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych.

UCZUCIA

stany psychiczne, które wyrażają stosunek człowieka do różnych zjawisk, osób i zdarzeń; są bardziej złożone i trwalsze niż –> emocje                                         

UCZULENIE

–> alergia                                       

UDAR MÓZGOWY

zaburzenie neurologiczne powstałe w wyniku zakrzepu, zatoru lub pęknięcia naczynia w mózgu, powodujące najczęściej wystąpienie niedowładu lub porażenia.

UKŁAD NAGRODY

Układ nagrody (ośrodek przyjemności) jest zbiorem połączonych ze sobą struktur mózgu, które sterują stanami przyjemności oraz regulują nastrój. Wiąże się on z procesami motywacyjnymi oraz adaptacyjnymi do zmieniających się warunków środowiska. Struktury należą w większości do układu limbicznego, a ich działanie jest integrowane przez aktywację układu dopaminergicznego pnia mózgu

UKŁAD NERWOWY

zespół struktur służący do odbierania informacji ze środowiska wewnętrznego i wewnętrznego oraz kierujący reakcjami organizmu w zależności od odebranych bodźców; u człowieka wyróżniamy –> ośrodkowy układ nerwowy, –> obwodowy układ nerwowy i –> autonomiczny układ nerwowy.

UPICIE (UPOJENIE) ALKOHOLOWE ZWYKŁE                             

stan zatrucia alkoholem; fizjologiczna reakcja organizmu, która zależy od przyjętej dawki alkoholu, szybkości picia, wagi pijącego, osobniczej wrażliwości oraz ogólnego stanu psychofizycznego; lekkie objawy upicia występują już przy stężeniu alkoholu we krwi wynoszącym powyżej 0,5 promila natomiast stężenie powyżej 3 promili stanowi zagrożenie dla życia.

UPICIE (UPOJENIE) PATOLOGICZNE                           

krótkotrwała –> psychoza, z głębokimi zaburzeniami –> świadomości, –> urojeniami, –> omamami, –> iluzjami, ze skłonnością do agresji i działań popędowych,  występująca po wypiciu niewielkiej ilości alkoholu, bez wyraźniejszych objawów upicia.

UPOŚLEDZENIE KONTROLI

podstawowy objaw zespołu uzależnienia od alkoholu (utrata kontroli nad piciem, picie niekontrolowane) bądź uzależnienia od innych substancji psychoaktywnych; brak pełnej kontroli nad ilością, częstotliwością i sytuacjami picia alkoholu bądź przyjmowania (brania) innych substancji psychoaktywnych; niemożność konsekwentnego realizowania swoich własnych decyzji dotyczących przyjmowania (brania) tych substancji np. picia bądź niepicia –> napojów alkoholowych; trudność w powstrzymaniu się od picia (brania) i trudność w przerwaniua picia (brania). 

UPOŚLEDZENIE   UMYSŁOWE

niedorozwój umysłowy – powstały w okresie rozwojowym stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną sprawnością –> intelektualną; przyczyną mogą być czynniki –> genetyczne, uszkodzenia płodu (m.in. alkoholowe), nieprawidłowości okresu porodowego oraz zmiany powstałe w okresie poporodowym w wyniku chorób zakaźnych, zatruć, urazów itp.

UPOŚLEDZENIE   UMYSŁOWE – KLASYFIKACJA

w oparciu o ocenę poziomu rozwoju umysłowego (–> iloraz inteligencji – I.I.) wyróżnia się upośledzenie umysłowe: lekkie ( I.I. w granicach 50 – 69 ), umiarkowane ( I.I. w granicach 35 – 49 ), znaczne ( I.I. w granicach 20 – 34 ) oraz głębokie ( I.I. w granicach 0 – 19 ).

URAZ

każde działanie wywołujące uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć; może być mechaniczny, termiczny, psychiczny itp..

URAZA

żal do kogoś, niechęć, pretensja.

UROJENIA

zaburzenia myślenia; fałszywe i niepodlegające korekcji (niepodważalne) przekonania dotyczące własnej osoby i/lub otoczenia, niemające odbicia w rzeczywistości i nie podzielane przez inne osoby z podobnego kręgu społeczno-kulturowego, występujące w przebiegu chorób psychicznych, w tym również w psychozach alkoholowych.

UROLOGIA

specjalność medyczna zajmująca się chorobami układu moczowo – płciowego

UZALEŻNIENIA BEHAWIORALNE (od czynności, od zachowań)

są to szkodliwe dla zdrowia psychicznego i fizycznego zachowania kompulsywne, polegające na przymusie określonego postępowania, bez względu na świadomość i dotkliwość wywoływanych szkód.

UZALEŻNIENIE    

określenie w prowadzone przez ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization – WHO) w 1964 roku. definiowano je, jako stan psychiczny a często również fizyczny, wynikający z reakcji jaka zachodzi między żywym organizmem a substancją chemiczną (psychoaktywną); zamiennie używa się określeń –> nałóg, zależność, a w przypadku uzależnienia od innych niż alkohol substancji – toksykomania; podstawowymi objawami uzależnienia są: –> utrata/uszkodzenie kontroli nad przyjmowaniem substancji, –> zespół abstynencyjny, –> reintoksykacje oraz zmieniona –> tolerancja na przyjmowaną substancję.

Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Uzależnień (American Society of Addiction Medicine – ASAM) zaproponowało w 2019 r. nową definicję uzależnienia, która brzmi:

„Uzależnienie to uleczalna, przewlekła choroba medyczna obejmująca złożone interakcje między obwodami mózgowymi, genetyką, środowiskiem i doświadczeniami życiowymi jednostki. Osoby uzależnione używają substancji lub angażują się w zachowania, które z czasem nabierają charakteru zachowań kompulsywnych i często są kontynuowane, pomimo szkodliwych konsekwencji. Działania profilaktyczne i metody leczenia uzależnień są generalnie równie skuteczne, jak w przypadku innych chorób przewlekłych.”

UZALEŻNIENIE OD ALKOHOLU (zaburzenia spowodowane używaniem alkoholu) jest to kompleks zjawisk fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych, w których picie alkoholu dominuje nad innymi zachowaniami, które miały poprzednio dla osoby uzależnionej większą wartość.

WGLĄD

w psychologii termin ten oznacza uświadomienie sobie –> emocji wpływających na zachowanie jednostki.

WITAMINY                                                 

związki chemiczne, niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych, których organizm nie potrafi sam wytworzyć.

WODOGŁOWIE

zespół zmian spowodowanych nieprawidłowym krążeniem płynu mózgowo – rdzeniowego prowadzący od powiększenia się obwodu głowy, a u niemowląt do rozsunięcia się szwów czaszkowych.

WOLA

zdolność do świadomego, zamierzonego i pozbawionego zewnętrznego przymusu wykonywania określonych czynności oraz powstrzymywania się od innych.

WSPÓŁUZALEŻNIENIE

nazwa została po raz pierwszy użyta dla określenia formy przystosowania się do nieprawidłowego układu relacji międzyludzkich, która umożliwia zachowanie dotychczasowego układu a jednocześnie odbiera szanse na jego zmianę; cechą charakteryzującą osoby współuzależnionej jest przekonanie o swojej zdolności do wywierania znaczącego wpływu na drugiego człowieka, pomimo powtarzających się niepowodzeń i cierpień z tym związanych; osoba współuzależniona jest jednocześnie “ratownikiem” bliskiej sobie osoby i jej prześladowcą, jest  także jedną z ofiar tego patologicznego związku, który niewiele daje natomiast bardzo dużo kosztuje. Za istnieniem „współuzależnienia” w „alkoholizmie” przemawiają następujące zachowania: poddanie  się  rytmowi  picia „alkoholika”, przejmowanie za niego odpowiedzialności, obsesyjne kontrolowanie  go,  pomaganie  i  nadmierne opiekowanie się  nim (w tym niedopuszczanie do  tego, aby ponosił on pełne konsekwencje swojego picia i swoich zachowań, wysoka tolerancja  na różnego rodzaju patologiczne zachowania alkoholika z jednoczesnym występowaniem poczucia winy i poczucia małej  wartości oraz zaniedbywaniem samego siebie. Osoby „współuzależnione” są najczęściej, nieświadomymi pomocnikami w piciu i w największym chyba stopniu przyczyniają się do odwlekania decyzji o jego zaprzestaniu i zwróceniu się o pomoc  koalkoholizm. Dzisiaj odchodzi się od używania nazwy „osoby współuzależnione” na korzyść określenia – „bliscy osobie z uzależnieniem”.

WYBROCZYNA

drobne wynaczynienie krwi pod naskórkiem lub nabłonkiem, mające wygląd plamki koloru czerwonego lub purpurowego.

WYNALAZKI                                               

gwarowa nazwa zamienników napojów alkoholowych, czyli płynów zawierających  alkohole niespożywcze (niekonsumpcyjne).

WYSKOK

dawna nazwa wódki (od tego – napój wyskokowy).

VIGOREKSJA

polega na obsesyjnym dbaniu o wysportowaną, umięśnioną sylwetkę. Z tego powodu vigorektycy uzależniają się od klubów fitness czy siłowni, gdzie mają okazję do modelowania swojego ciała. Oprócz tego, przykładają duże znaczenie do niskiego spożycia tłuszczu oraz przestrzegają rygorystycznych diet, które pomagają im w zadbaniu o „idealną” muskulaturę.

ZABURZENIA NEUROROROZWOJOWE

To wynik innej pracy mózgu i układu nerwowego. Osoby neuroróżnorodne (neuroatypowe) to osoby, których systemy neurologiczne funkcjonują inaczej, niż ma to miejsce u osób neurotypowych. Posiadają one różnego rodzaju deficyty. To osoby z dysleksją, dyskalkulią, dysgrafią, spektrum autyzmu (w tym zespół Aspergera) lub z ADHD. Szacuje się, że osoby neuroróżnorodne stanowią 15-25% populacji.

ZABURZENIA SPOWODOWANE UŻYWANIEM SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH (SUD, substance use disorder)

Stwierdzamy wówczas, kiedy ktoś ma uszkodzoną zdolność do kontrolowania używania substancji, takich jak narkotyki, leki, alkohol lub tytoń, powodując szkody dla siebie lub innych. Substancje te aktywują ośrodek nagrody w mózgu, wywołując przyjemne uczucia, które mogą potęgować chęć kolejnego zażycia.

ZADOŚĆUCZYNIENIE

to wynagrodzenie spowodowanej szkody czy wyrządzonej krzywdy; spełnienie czyjegoś życzenia lub wypełnienie obowiązku; o zadośćuczynieniu mówi krok 8 i 9 Programu AA.

ZAMROCZENIE

ograniczenie lub wyłączenie –> świadomości, które manifestuje się zerwaniem kontaktu z otoczeniem oraz zmienionym i niezrozumiałym dla otoczenia zachowaniem, pozostawia pełną niepamięć; trwa minuty do tygodni.

ZANIKI MÓZGU

ubytki istoty mózgowej spowodowane wpływem różnych czynników takich jak np. niedobory pokarmowe i witaminowe, substancje toksyczne, niedotlenienie; zmniejszenie się ilości komórek mózgowych spowodowane może być m.in. –> toksycznym działaniem alkoholu i jest spotykane u osób uzależnionych od alkoholu.

ZAPALENIE WIELONERWOWE

polineuropatia – zespół chorobowy powstały w wyniku zmian czynnościowych i strukturalnych w nerwach obwodowych, wywołany czynnikami niezakaźnymi (np. toksycznym działaniem alkoholu i produktów jego rozkładu).  

ZAPRZECZEŃ SYSTEM

system zakłamania –> mechanizmy psychologiczne używane przez osoby uzależnione od –> substancji psychoaktywnych (w sposób mniej lub bardziej świadomy) dla uzasadnienia picia bądź brania, utrudniają one a często nawet uniemożliwiają obiektywne spojrzenie na siebie i na problem uzależnienia oraz chronią przed uznaniem faktu istnienia uzależnienia; w systemie tym najczęściej wykorzystywane są psychologiczne mechanizmy obronne takie jak  –> racjonalizacja (uzasadnianie swojego postępowania), –> projekcja (obciążenie odpowiedzialnością za własne postępowanie innych) i zaprzeczanie (negacja istniejących obiektywnie następstw używania substancji psychoaktywnych)

ZATOR

zaczopowanie naczynia przez nietypowe dla krwi składniki (np. skrzepy, pęcherzyki powietrza, kuleczki tłuszczu).

ZATRUCIE

zaburzenie czynności tkanek lub narządów spowodowane działaniem substancji –> toksycznych.

ZATRUCIE ALKOHOLEM

stężenia                                           objawy ________________________________________________________________

0,3<0,5 promila – nieznaczne zaburzenia równowagi oraz euforia i obniżenie krytycyzmu, upośledzenie koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz                zaburzenia widzenia:

0,3 promila – oko dostrzega gorzej rodzaj i kształt przedmiotów ukazujących się w głębi pola widzenia, następuje obniżenie zdolności dostrzegania ruchomych Źródeł światła;

0,4 promila – czas adaptacji oka do ciemności po olśnieniu światłem wydłuża się o ok. 2/3;

0,5 promila – czas reakcji na nowe bodźce wzrokowe ulega opóźnieniu, zdolność dostrzegania ruchomych świateł obniża się o 1/3 pojawia się       również opóźnienie i osłabienie dostrzegania przedmiotów na obwodzie pola widzenia.

———————————————————————————————————–

0,5<0,7 promila – zaburzenia sprawności ruchowej (niezauważalne osłabienie refleksu) nadmierna pobudliwość promila i gadatliwość a także obniżenie samokontroli oraz błędna ocena własnych możliwości, które często                  prowadzą do fałszywej oceny sytuacji z jaką może spotkać się    kierowca;

———————————————————————————————————–

0,7<2,0 promila – zaburzenia równowagi, sprawności i koordynacji ruchowej, obniżenie progu bólu, spadek sprawności intelektualnej (błędy w logicznym rozumowaniu, wadliwe wyciąganie wniosków itp.) pogłębiający się w miarę narastania intoksykacji alkoholowej; opóźnienie czasu reakcji; wyraźna drażliwość, obniżona tolerancja, zachowania agresywne, pobudzenie seksualne; wzrost ciśnienia krwi oraz przyśpieszenie akcji serca.

———————————————————————————————————–

2,0<3,0 promila – zaburzenia mowy (bełkotliwa), wyraźne spowolnienie i zaburzenia  równowagi (chód na szerokiej podstawie, chwianie i przewracanie się), wzmożona senność; znacznie obniżona zdolność do kontroli  własnych zachowań (w większości przypadków trudno jest mówić o jakimkolwiek prawidłowym samodzielnym działaniu i wykonywaniu            skoordynowanych ruchów).

———————————————————————————————————–

3,0<4,0 promila – spadek ciśnienia krwi, obniżenie ciepłoty ciała, zanik odruchów fizjologicznych oraz głębokie zaburzenia świadomości prowadzące do śpiączki. 

———————————————————————————————————–

> 4,0  promila – głęboka śpiączka, zaburzenia czynności ośrodka      naczynioworuchowego i oddechowego, możliwość porażenia tych                  ośrodków przez alkohol.                  STAN ZAGROŻENIA ŻYCIA

ZATRUCIE SUBSTANCJAMI PSYCHOAKTYWNYCMI

objawy występujące po przyjęciu substancji psychoaktywnej wynikają z toksycznego działania tej substancji i są objawami zatrucia

ZAWAŁ

ograniczona martwica tkanek na skutek odcięcia dopływu krwi np. z powodu zatoru, zakrzepu czy silnego skurczu tętnicy.

ZBIERACTWO PATOLOGICZNE

polega na nabywaniu, zbieraniu, gromadzeniu oraz trudności z pozbywaniem się rzeczy nieużytecznych lub o małej wartości, o ile tego typu aktywność jest nasilona tak, że powoduje trudności w funkcjonowaniu społecznym, a czasami powoduje jego całkowitą dezorganizację. Charakterystyczne jest ograniczenie przestrzeni życiowej własnej lub innych osób przez zebrane przedmioty oraz uniemożliwienie korzystania z mieszkania w sposób zgodny z przeznaczeniem. Często, z patologicznym zbieractwem łączą się trudności w podejmowaniu decyzji, perfekcjonizm oraz społeczne izolowanie się.

Inne określenia: zespół zbieractwa, syllogomania oraz zespół Diogenesa, gdzie oprócz patologicznego zbieractwa występuje zaniedbanie higieny osobistej i nieprzestrzeganie podstawowych zasad sanitarnych w mieszkaniu.

ZESPÓŁ ASPERGERA

Zespół Aspergera u dorosłych nie jest zaliczany do chorób. Jest to  zaburzenie neurorozwojowe. Podobnie jak u dzieci i nastolatków, zaliczany jest do spektrum autyzmu o łagodnym stopniu nasilenia. U osób dorosłych przez długi czas mogą nie ujawniać się objawy lub dorosły może je skutecznie maskować. Objawy jakie mogą występować u osoby dorosłej to: 

• wycofanie społeczne, 
• brak umiejętności w nawiązywaniu więzi, 
• zmienne nastroje, 
• zachowania kompulsywne, 
• zaburzenia pamięci i koncentracji.  

Osoby z tymi zaburzeniami charakteryzuje często:

• ponadprzeciętna pamięć wzrokowa;
• niezwykła pamięć długotrwała;
• wysokorozwinięta pamięć robocza z jednoczesną skłonnością do szybkiego zapominania myśli; 
• szczegółowa wiedza z określonej dziedziny np. historii czy geografii.

ZESPÓŁ OTELLA

 obłęd alkoholowy

ZESPÓŁ ABSTYNENCYJNY 

zespół odstawienia – zespół objawów (–> abstynencyjnych) somatycznych i psychologicznych występujących przy próbach zmniejszenia dawki –> substancji psychoaktywnej lub po zaprzestaniu jej przyjmowania; może być powikłany –> majaczeniem, –> halucynozą, tzw. –> padaczką alkoholową.

ZESPÓŁ KONFERENCJI EPISKOPATU POLSKI DS. APOSTOLSTWA TRZEŹWOŚCI I OSÓB UZALEŻNIONYCH

Utworzony został w 1997 r. i przejął obowiązki Komisji ds. Trzeźwości. Prowadzi kościelną działalność trzeźwościowa, której celem jest m.in. ugruntowanie cnoty trzeźwości w narodzie polskim w myśl propagowanej zasady „przez dobrowolną, całkowitą abstynencję wielu do trzeźwości stanowej i zawodowej wszystkich”. 

ZŁUDZENIA ZMYSŁOWE

–> iluzje

ZMIANA OSOBISTA (PERSONALNA)

proces zachodzący u osoby uzależnionej od alkoholu podczas procesu zdrowienia (trzeźwienia) polegający głównie na demontażu systemu –> zaprzeczeń i przyznaniu się do swojej choroby, zmianie sposobów reagowania (np. inne niż poprzez alkohol rozładowywanie napięć, przyjęcie odpowiedzialności za swoje postępowanie itp.), modyfikacji systemu wartości i celów życiowych oraz zmianie relacji z otoczeniem (np. kierowanie się uczciwością, tolerancją, altruizmem itp.).

ZMYSŁ

zdolność organizmu do odbierania i analizowania bodźców (zmysł wzroku, słuchu, węchu, smaku, dotyku, równowagi, temperatury).

ZWROTNE INFORMACJE

przekazywane w procesie psychoterapeutycznym (np. przez członków grupy terapeutycznej bądź terapeutę) wiadomości umożliwiające bardziej obiektywne spojrzenie na siebie.

ŻARŁOCZNOŚĆ

–> bulimia

[1] Ameisen O (2004): Complete and prolonged suppression of symptoms and consequences of alcohol-dependence using high-dose baclofen: a self-case report of a physician, „Alcohol and Alcoholism”, 40(2):147-150,

[2] Leo R.J., Baer D. (Nov-Dec 2005): “Delirium associated with baclofen withdrawal: a review of common presentations and management strategies”. Psychosomatics 46 (6):503-7).

[3] Blachnicki F.: Krucjata Wyzwolenia Człowieka. Podręcznik, Kraków 2017

[4] Ruch Trzeźwości im. św. Maksymiliana Kolbego. Komisja Episkopatu Polski ds. Trzeźwości. 1984