Jeżeli chcesz wiedzieć, czy Twoje postępowanie w relacji z osobą bliską, cierpiącą na uzależnienie (obecnie bardziej poprawne jest mówienie o osobie z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu), nie wykracza poza bezpieczne dla Ciebie granice, odpowiedz szczerze na poniższe pytania.
Czy zdarza się, że:
- coraz częściej rezygnujesz ze swoich spraw, żeby komuś pomóc, a Twoje pomaganie coraz częściej wykracza poza Twoje chęci i możliwości (emocjonalne, finansowe, fizyczne itp.)?
- odczuwasz niepokój, kiedy nie wiesz, co w danym momencie robi osoba, której pomagasz?
- osoba, której pomagasz, stawia coraz większe wymagania i godzisz się na to, a Twoja oferta doraźnej pomocy przekształca się w długoterminowe zobowiązanie?
- odnosisz wrażenie, że jesteś manipulowana/-ny, a zachowanie osoby, której pomagasz, wywołuje u Ciebie coraz częściej poczucie winy, że nie pomogłaś/-eś w sposób właściwy?
- Twoja pomoc powoduje u osoby, której starasz się pomóc, odsuwanie na dalszy plan decyzji o zwróceniu się po profesjonalną pomoc, a Twoje pomaganie zamiast ograniczać, sprzyja rozwojowi uzależnienia?
- u osoby, której pomagasz, Twoja pomoc powoduje narastające „odpuszczanie sobie”, a Ty czujesz się wykorzystywana/-y i coraz wyraźniej zauważasz, że jesteś „dawcą”, a druga osoba biernym „biorcą”?
- Twoje pomaganie demobilizuje osobę, której pomagasz i nie dąży ona do zadbania o siebie i do rozwijania własnych umiejętności?
- osoba, której pomagasz, nagminnie narusza Wasze ustalenia, a Ty się z tym godzisz, licząc ciągle na to, że w końcu nastąpi poprawa?
- Twoja pomoc powoduje pogarszanie się relacji z osobą, której usiłujesz pomóc?
- pomaganie wymaga od Ciebie nieuczciwości i przekraczania wyznawanych norm i zasad?
- bagatelizujesz negatywne skutki swojej pomocy i nie rezygnujesz z niej, żeby być nadal odbieraną/-ym przez otoczenie jako osoba bezinteresowna i „dobry człowiek”?
Im więcej odpowiedzi twierdzących, tym mniejsze masz szanse na zachowanie równowagi emocjonalnej, udzielenie skutecznej pomocy oraz na nakłonienie do szukania przez osobą bliską profesjonalnej pomocy. Warto zastanowić się nad znalezieniem dla siebie wsparcia u specjalisty psychoterapii uzależnień.
Zdarza się, że osoby, których bliscy mają problem z uzależnieniem same cierpią na kompulsywne zaburzenia pomagania
Do wstępnej oceny kompulsywnych zaburzeń pomagania można użyć zmodyfikowanej przeze mnie wersji testu przesiewowego CAGE, gdzie pozytywna odpowiedź już na jedno z pytań może przemawiać za istnieniem tych zaburzeń:
- Czy zdarzały się w Twoim życiu takie okresy, kiedy w związku ze swoim zaangażowaniem w pomaganie („ratowanie” kogoś) odczuwałaś/-eś konieczność ograniczenia czasu przeznaczanego na inne sprawy (rodzinne, zawodowe czy na zadbanie o siebie)?
- Czy zdarzało się, że różne osoby z otoczenia denerwowały Cię uwagami na temat Twojego nadmiernego angażowania się w pomaganie („ratowanie”)?
- Czy zdarzało się, że odczuwałaś/-eś wyrzuty sumienia z powodu angażowania się w pomaganie kosztem czasu, który powinien być wykorzystany inaczej (np. na zajmowanie się dziećmi, na pracę zawodową itp.)?
- Czy zdarzało się, że rano po przebudzeniu pierwsza Twoja myśl dotyczyła spraw i działań związanych z osobą, której pomagasz (którą usiłujesz ratować)?
Jeżeli udzieliłaś/eś jednej odpowiedzi twierdzącej to warto skonsultować się ze specjalistami psychoterapii uzależnień
Sprawdź czy w sposób właściwy pomagasz bliskiej osobie z problemem uzależnienia:
- Czy często martwisz się z powodu zachowań bliskiej Ci osoby?
- Czy zachowanie kogoś bliskiego często wprawia Ciebie w zakłopotanie?
- Czy czujesz się mniej wartościowa/y z powodu zachowania kogoś z bliskich?
- Czy często usiłujesz kontrolować członków rodziny lub inne bliskie osoby?
- Czy jesteś dumna/y z umiejętności kontrolowania swoich zachowań?
- Czy często czujesz się niepełnowartościowa/y?
- Czy myślisz czasami, że sam/a nie dasz sobie w życiu rady?
- Czy czujesz się winna/y lub odpowiedzialna/y za zachowania innych osób?
- Czy często brałaś/eś na siebie obowiązki, które nie należały do Ciebie?
- Czy zdarza Ci się kłamać, żeby zatuszować czyjeś postępowanie?
- Czy często dbasz o innych zaniedbując jednocześnie własne potrzeby?
- Czy często Twoje plany zależą od tego, jak zachowa się bliska Ci osoba?
- Czy boisz się porzucenia?
- Czy grozisz lub straszysz, a później nie realizujesz swoich gróźb?
- Czy podejmując swoje decyzje bierzesz pod uwagę głównie to w jaki sposób zareaguje na nie bliska Ci osoba?
- Czy często myślisz o tym co w danej chwili robi bliska Ci osoba?
- Czy masz skłonność do dokonywania skrajnych ocen?
- Czy kiedykolwiek kłamiesz, żeby zatuszować postępowanie bliskiej osoby?
- Czy często myślisz o tym co w danej chwili robi bliska Ci osoba?
- Czy zachowania bliskiej osoby wprawiają Cię często w zakłopotanie?
- Czy zdarzają Ci się trudne do opanowania „wybuchy” emocjonalne?
- Czy często popadasz „w depresję” w związku z zachowaniami bliskiej Ci osoby?
- Czy miewałaś/eś myśli samobójcze?
- Czy często działasz pod wpływem trudnego do opanowania przymusu?
- Czy często zdarzają Ci się stany niepokoju, wywołane postępowaniem bliskiej Ci osoby?
- Czy byłaś/eś kiedykolwiek ofiarą fizycznej lub seksualnej przemocy?
- Czy poszukujesz sposobów na to, aby bliska Ci osoba przestała pić alkohol, brać leki, grać itp.?
- Czy wymuszasz na bliskiej osobie obietnice, że przestanie przyjmować leki, pić alkohol, grać lub, że ograniczy te zachowania?
- Czy miewasz czasami poczucie, że gdybyś postępował/a inaczej to wówczas bliska Ci osoba zmieniłaby swoje zachowanie i np. przestałaby pić, brać czy grać?
- Czy słyszałaś/eś od kogokolwiek, że postępujesz niezbyt rozsądnie?
Jeżeli odpowiedzi pozytywnych jest 4 lub więcej to warto skontaktować się ze specjalistami psychoterapii uzależnień, bo prawdopodobnie nie będziesz umiał/a samodzielnie pomóc skutecznie bliskiej osobie z uzależnieniem.
Przeczytaj, jeśli masz wśród swoich bliskich kogoś z problemem uzależnienia od alkoholu (obecnie bardziej poprawne jest mówienie o osobach z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu) lub z innym uzależnieniem.
Bardzo często słyszę pytanie: jak się zachowywać i co robić, żeby nie pomagać w piciu, braniu, graniu? Podpowiedzi i wskazówek jest wiele, jednak znacznie trudniejsza jest ich realizacja.
O czym należy pamiętać
Oto garść moich propozycji dla tych, którzy wśród swoich bliskich mają kogoś z problemem uzależnienia od alkoholu.
Podobne, tylko nieco inaczej sformułowane pytania można zadać również osobom, które mają wśród swoich bliskich kogoś kto ma problem z uzależnieniem od substancji lub od zachowań i z tego powodu cierpią.
Zacznę od przypomnienia czym jest uzależnienie. Termin ten został wprowadzony w 1964 r. przez ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization – WHO).
Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Uzależnień (American Society of Addiction Medicine – ASAM) zaproponowało w 2019 r. definicję uzależnienia:
„Uzależnienie to uleczalna, przewlekła choroba medyczna obejmująca złożone interakcje między obwodami mózgowymi, genetyką, środowiskiem i doświadczeniami życiowymi jednostki. Osoby uzależnione używają substancji lub angażują się w zachowania, które z czasem nabierają charakteru zachowań kompulsywnych i często są kontynuowane, pomimo szkodliwych konsekwencji. Działania profilaktyczne i metody leczenia uzależnień są generalnie równie skuteczne, jak w przypadku innych chorób przewlekłych” (ASAM, 2019).
- Należy więc pamiętać, że uzależnienie od alkoholu, podobnie jak inne uzależnienia, jest chorobą przewlekłą i aby pomóc osobie uzależnionej w wyzdrowieniu, trzeba koniecznie zaakceptować ten fakt i przestać się wstydzić.
- Nie należy traktować zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu, podobnie jak i innych uzależnień tak, jakby były hańbą dla rodziny, jest to bowiem jedna z chorób, a powrót do zdrowia jest możliwy, podobnie jak w przypadku innych chorób.
- Nie należy oczekiwać natychmiastowego wyleczenia, bo tak jak w każdej przewlekłej chorobie okres leczenia i rekonwalescencji jest długi, a nawroty choroby są możliwe.
- Należy pamiętać, że zarówno osobie z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu, jak i każdej uzależnionej osobie bardzo potrzebne jest otrzymywanie miłości, wsparcia i zrozumienia podczas podejmowanych prób zaprzestania picia czy zmiany dotychczasowych zachowań.
- Nie należy traktować osoby z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu i innych uzależnionych osób jak niegrzecznych dzieci, bo przecież nie postępuje się tak, kiedy ktoś cierpi na jakąkolwiek inną chorobę.
- Używanie szantażu i mówienie: „gdybyś mnie naprawdę kochał, to byś przestał pić, grać itp.” niczego nie zmienia, a jedynie zwiększa poczucie winy; nie mówi się przecież: „gdybyś mnie kochał, nie przeziębiłbyś się”.
- Wątpliwy sens ma robienie wyrzutów i wdawanie się w kłótnie, szczególnie wówczas, kiedy osoba, do której się zwracamy znajduje się pod działaniem alkoholu.
- Wygłaszanie kazań i robienie wykładów nie ma również większego sensu, ponieważ zarówno osoba z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu, jak i większość osób cierpiących na inne uzależnienia, prawdopodobnie wie już to wszystko, o czym chcemy im powiedzieć; można natomiast sprowokować ich do dalszych kłamstw i wymusić obietnice, których nie będą w stanie dotrzymać.
- Nie należy przyjmować obietnic, o których wiadomo, że nie będą możliwe w tym momencie do spełnienia.
- Pozwalając się okłamywać i udając, że się wierzy obietnicom, można doprowadzić do tego, że osoba uzależniona dojdzie do przekonania, że potrafi wszystkich wokół przechytrzyć i będzie coraz bardziej manipulowała otoczeniem.
- Wypowiadanie gróźb, których nie jest się w stanie spełnić, pozwala osobie uzależnionej sądzić, że nie traktuje się ich poważnie.
- Nie należy robić za osobę z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu czy też za jakąkolwiek inną osobę uzależnioną niczego, co ta osoba mogłaby zrobić sama; natomiast usuwanie problemów, chronienie przed ponoszeniem konsekwencji jej własnych nieodpowiedzialnych zachowań (np. nieobecności w pracy lub zaciągania długów) zmniejsza szansę na to, aby osoba uzależniona zauważyła, do czego doprowadziło picie czy dotychczasowe postępowanie i aby zechciała zmienić to postępowanie.
- Chowanie i wylewanie alkoholu skłania osobę z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu jedynie do bardziej desperackich prób zdobycia go, a przecież wiadomo, że w końcu i tak znajdzie sposób, żeby się napić.
- Szukanie schowanego alkoholu zmusza osobę z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu do ciągłego wymyślania nowych kryjówek.
- Nie warto sprawdzać, ile wypija osoba z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu, bowiem i tak nie ma szans na to, aby wiedzieć o wszystkim.
- Wspólne picie alkoholu nie spowoduje wcale, że osoba z zaburzeniami spowodowanymi używaniem alkoholu wypije w sumie mniej, natomiast odwlecze to niewątpliwie moment, w którym zdecyduje się on poprosić o pomoc.
W tych wszystkich działaniach przydatne jest wsparcie zarówno ze strony profesjonalistów, jak i grup samopomocowych.
Dr n. med. Bohdan T. Woronowicz